Peitho. Examina Antiqua

The present paper offers a general introduction to the first Polish post¬war translation of the Tabula of Cebes. It discusses the general structure of the text and its major arguments. Subsequently, some speculations on the philosophical affinity of the author of the text are given and the nature of its reception is dealt with. Furthermore, the article presents also a brief history of allegorical interpretation in Greece and touches upon the most important exegetical tendencies that hitherto have appeared in European culture. The article is followed by the first Polish postwar translation of the Tabula of Cebes.The present paper offers a general introduction to the first Polish post‑ war translation of the Tabula of Cebes. It discusses the general structure of the text and its major arguments. Subsequently, some speculations on the philosophical affinity of the author of the text are given and the nature of its reception is dealt with. Furthermore, the article presents also a brief history of allegorical interpretation in Greece and touches upon the most important exegetical tendencies that hitherto have appeared in European culture. The article is followed by the first Polish postwar translation of the Tabula of Cebes

Pacewicz, Artur

The Tabula of Cebes as an Example of Allegorical Popularization of Ethics in Antiquity

[L. Rossetti, A. Stavru (eds.), Socratica 2008. Studies in Ancient Socratic Literature, Bari 2010]L. Rossetti, A. Stavru (eds.), Socratica 2008. Studies in Ancient Socratic Literature, Bari 201

Pentassuglio, Francesca

P E I T H O  /  E X A M I N A  A N T I Q U A  1  (  1  )  /  2 0 1 0
Kolejny tom studiów 
nad Sokratesem
 
 
Livio Rossetti, Alessandro  Stavru (eds.), Socratica 2008. Studies in Ancient Socratic 
Literature, Levante Editori, Bari 2010, ss. 353.
FRANCESCA PENTASSUGLIO / Roma /
Książka stanowi zbiór tekstów przedstawionych podczas konferencji w Neapolu w dniach 
od 11 do 13 grudnia 2008 r. w Istituto Italiano per gli Studi Filosofici i poświęconych 
antycznej literaturze sokratejskiej. Po obszernym wstępie, w którym Livio Rossetti 
i Alessandro Stavru rozważają szczegółowo status quaestionis studiów sokratejskich aż 
do ostatnich publikacji (s. 11—55), następuje przedstawienie trzynastu wystąpień podzie­
lonych na cztery jednostki tematyczne, które dotyczą kolejno pierwszej generacji sokra­
tyków, Platona, Ksenofonta i Nachleben Sokratesa w antyku.
Pierwszą sekcję otwiera artykuł „I Socratici ‘primi filosofi’ e Socrate „primo filosofo” 
(s. 59—70), w którym Livio Rossetti rozważa stosowanie kategorii „filozofia” i „filozo­
fowie” do myślicieli przedsokratejskich (tym samym tematom poświęcił Rossetti swój 
artykuł „L’invenzione della filosofia”, opublikowany w Bollettino della Società Filosofica 
Italiana nr 200 z maja — sierpnia 2010, s. 3—16). Wskazując na rzadkie występowanie 
tych dwóch terminów aż do V w. oraz na częste ich użycie w dekadach następujących po 
roku 399 przed Chr., autor przypisuje zasługę tę Sokratesowi i sokratykom, którzy jako 
pierwsi świadomie określali się mianem „filozofów”, tworząc w ten sposób właściwe 
sobie pojęcie filozofii jako umiłowania mądrości, a także zaznaczając swą odrębność 
od pierwszych physiologoi i podkreślając preferowaną przez nich wykładnię dialogiczną. 
Przyrównanie autorów Peri physeos do philosophoi, które się przyjęło za sprawą Arysto­
telesa, choć płynne było jeszcze w czasach Platona, nie wskazuje już na dialektykę (zete­
tykę) sokratejską, lecz oferuje jawne treści doktrynalne. 
Kwestia konfliktu sokratyzmu z sofistyką badana jest przez Noburu Notomi, który 
sprowadza ją do platońskiej inwencji („Socrates versus Sophists: Plato’s invention?”, 
164 Francesca Pentassuglio / Roma /
s. 71—88). Platon kładzie nacisk na napięcie między Sokratesem i sofistami, co stanowi 
część składową jego strategii obronnej i wynika z konieczności oddzielenia obrazu Sokra­
tesa od form fałszywej mądrości reprezentowanej przez Sofistów. Taki wniosek bierze się 
z rozważenia dwóch porządków: z jednej strony nie da się ściśle oddzielić działalności 
sokratyków od Sofistów, a z drugiej — w świadectwie Ksenofonta nie ma wzmianki co 
do odrębnego statusu epistemologicznego filozofii i sofistyki. 
W obrębie sokratyków „pierwszej generacji”, Aldo Brancacci rozważa Antystenesa, 
zwłaszcza jego myśl etyczną („Sull’etica di Antistene”, s. 89—117). Godna podkreślenia 
jest przy tym osnowa intelektualistyczna: sokratejskie zrównanie cnoty i wiedzy prze­
chodzi u Antystenesa w głębszy związek moralności i poznania, od którego zależy inny 
istotny związek dialektyki i etyki, połączony z refleksją nad językiem. Myśl logiczno­
 ­dialektyczna i etyka bazują na tej samej dystynkcji pomiędzy oikeion i allotrion, czyli 
między tym, co człowiekowi jest właściwe, i tym, co jest mu obce. Nadaje to etyce pewną 
dwutorowość. W porównaniu z etyką stoicką adiaphoron nie ma bowiem znaczenia, 
a z perspektywy sokratejskiej rzeczy są allotria względem tego, co jest właściwe tylko 
człowiekowi — phronēsis. 
Pierwszą sekcję zamyka tekst Domingo Plácido o Ajschinesie, w którym rozważa 
się specyfikę dialogów Alkibiades i Aspasia („Esquine de Esfeto: las contradicciones del 
socratismo”, s. 119—133). Ajschines to postać kontrowersyjna: nauczał i tworzył mowy 
sądowe za opłatą, a zarabiał na sposób potępiany przez Sokratesa w Ekonomiku, co odda­
la go od kanonu platońskiego Sokratesa i stawia między sokratyzmem i sofistyką. Plácido 
tłumaczy to ubóstwem, jakie dotknęło Ajschinesa na tle stanu gospodarki wraz z końcem 
wojny peloponeskiej. Ajschines żył w społeczeństwie transformacji, w którym wpływ 
sokratyzmu ujawnił się poza środowiskami arystokratycznymi.
W pierwszym z czterech tekstów poświęconych Platonowi, „L’impossible autarcie 
du Socrate de Platon” (s. 137—158), Louis ­André Dorion wychodzi od stwierdzenia, że 
Platon, inaczej niż Ksenofont, nigdy nie mówi expressis verbis o autarkii Sokratesa. Wyni­
kało to z wyznawanego przezeń ideału ubóstwa oraz z silnych więzi przyjaźni cechują­
cych jego Sokratesa, które składają się zarazem na chimeryczną samowystarczalność 
materialną ksenofontowego Sokratesa. Znaczący jest też brak autarkeia w Sympozjo-
nie, gdzie występują dwa inne elementy triady etycznej Ksenofonta (kartēria i enkrate-
ia). Właściwy tu paralelizm między Sokratesem, Erosem i filozofią stanowi przeszkodę 
w jego autarkii: to właśnie jako filozof Sokrates został skazany za nie ­samowystarczal­
ność intelektualną.
Na paradoksalnych treściach stanowisk platońskiego Sokratesa koncentruje się 
Walter Omar Kohan, analizując je w potrójnym wymiarze polityki, wiedzy i wychowania 
(„La paradoja de enseñar y aprender”, s. 159—184). Autor skupia się na wychowawczym 
paradoksie: Sokrates podaje siebie za oudenos didaskalos, choć przyznaje się do uczniów, 
którzy podejmą jego misję wychowawczą. Oczywista jest tutaj żywiona przez Sokratesa 
chęć uwolnienia pedagogiki od trybu przekazu wiedzy właściwej w nauczaniu profesjo­
nalnym, na rzecz metody uczącej problematyzować stan wiedzy i niewiedzy w nadaniu 
tej ostatniej waloru pozytywnego i twórczego. 
165Kolejny tom studiów nad Sokratesem
W eseju „Socrate e la conoscenza di sé: per una nuova lettura di Alc. I 133— a—c” 
(s. 185—210), Lidia Palumbo powraca do znanego miejsca w dialogu Platona, kontestu­
jąc jego potoczną egzegezę, która wiąże motyw poznania siebie z odniesieniem się do 
innej duszy i takim jej odwzorowaniem, w którym każdy człowiek poznawać może duszę 
własną. Ta interpretacja, której tekst nie zawiera, powstaje w wyniku rozszerzenia analo­
gii między okiem i duszą, która ogranicza się do wspólnego odniesienia do przykładu 
widzenia: nie jest tak, że dusza ma potrzebę odbicia się w innej, by dojrzeć samą siebie. 
Z drugiej zaś strony status dialogu u Platona nie wymaga ani wzajemności, ani konfron­
tacji z innym: w strukturze argumentacyjnej pytanie i odpowiedź mają swoją postać — 
może ona wyrażać się w formie milczącej myśli czy dialogu duszy z sobą samą (Teajtet). 
Ostatni wykład w tej sekcji: „Socrate tra golpe oligarchico e restaurazione democra­
tica” (s. 211—224), zwraca uwagę na kontekst historyczny, czyli tło procesu Sokratesa, 
w celu zrozumienia którego należy odnieść się do dwóch istotnych wydarzeń w historii 
Aten. Uzgadniając antyczną historię z historią antycznej filozofii, dwaj autorzy, Gabrie­
le Cornelli i André Leonardo Chevitarese, koncentrują się na ścisłej przynależności 
politycznej Sokratesa i jego bliskości z reżimem Trzydziestu, która to pozwala zrozu­
mieć miejsce w Liście VII (325 b—c). Argumentują oni, iż jest to szczególna okoliczność, 
ponieważ Sokrates należał do obywateli, którzy nie podlegali ani wydaleniu, ani konfi­
skacie dóbr ze strony oligarchów. Bardziej czytelne okazują się tym samym motywacje 
polityczne, które legły u podstaw decyzji sądu w Atenach. 
Kolejne dwa teksty poświęcone są Ksenofontowi i Sokratesowi z Memorabiliów. 
W „Xenophon’s Socrates on Sophia and the Virtues” (s. 227—240) Donald Morrison 
zatrzymuje się nad problematyką sophia, ukazując zarazem oscylowanie Ksenofon­
ta między doktryną jedności cnót (która przypomina analogiczne tezy sokratejskie 
w Protagorasie i Eutydemie) oraz ideą, dla której mądrość może być raz dobra, raz zła 
(która zdaje się im przeczyć). Proponowane rozstrzygnięcie sugeruje pewne przemy­
ślenie związku między sophia i innymi cnotami: te bowiem jako typy różne od mądro­
ści, nie są identyczne ani wzajemnie, ani względem samej sophia. Bez sprowadzenia do 
czystego genus, sophia zawiera w sobie różne cnoty jako stosowane w różnych dziedzi­
nach tej samej wiedzy o dobru i pięknie, stając sie w ten sposób warunkiem wystarczają­
cym, ale nie koniecznym dla ich posiadania. 
Sokratesowi Ksenofonta poświęcony jest artykuł „Essere e apparire in Xen. Mem. 
III 10.1—8” (s. 241—276). Alessandro Stavru analizuje tutaj przedstawione u Ksenofon­
ta konwersacje Sokratesa z malarzem Parrazjosem i rzeźbiarzem Klejtonem. Traktując 
je równolegle, wskazuje on na wspólną procedurę sokratejską, która dotyczy związku 
między tworzeniem artystycznym a tym, co nieprzedstawiane i niedostępne żadnej figu­
racji, tj. duszy. Badana jest więc rola phainesthai w różnych formach reprezentacji ujętej 
w miejscu, z którego wynika istota praktyki artystycznej — medium między widzialnym 
i niewidzialnym, co polega zarazem na tworzeniu pozoru. Tak odzyskany zostaje speku­
latywny walor tego passusu, wbrew pozornemu brakowi precyzji językowej czy błędowi 
koncepcyjnemu. Ksenofont, daleki od epizodycznego wnikania w motywy artystyczne, 
zna i przepracowuje literaturę specjalistyczną pokrewną sztuce mimetycznej. 
166 Francesca Pentassuglio / Roma /
Ostatnią sekcję otwiera tekst Michaela Erlera pt. „La parrhēsia da Socrate a Epicuro” 
(s. 279—298). Wychodząc od centralnej roli, jaką stanowi parrhēsia w szkole epikurejskiej, 
autor cofa się do Sokratesa jako „protoparresiasty filozoficznego”, aby następnie dojść do 
polityczno—demokratycznej genezy tego pojęcia. Przyswojenie terminu w filozoficznej 
konwersacji przechodzi przez dialogi platońskie, w których parrhēsia Sokratesa współ­
żyje problematycznie z formami udawania i restrykcji poznania: tutaj eirōneia i parrhēsia 
zintegrowane są z pedagogiką filozoficzną w celu uniknięcia nieporozumień ze strony 
rozmówcy. Na zasadzie dozowania informacji względem odbiorcy powstaje dystans 
między Sokratesem i epikurejczykami, którzy wyznają niezrównaną szczerość nauki 
powszechnie zrozumiałej, odzyskując niejako okrężnie znaczenie parrhēsia w demo­
kratycznej komunikacji. 
Esej Graziano Ranocchia analizuje miejsce De Vitiis, w którym to Filodemos poda­
je obraz eirōn zawarty w De liberando a superbia Aristona (Il ritratto di Socrate nel De 
Superbia di Filodemo (PHerc. 1008, coll. 21—23), s. 299—320). Stawia on tezę, że taki rys 
karykaturalny, pełen odniesień do Sokratesa, przynależy się in toto Arystonowi, który 
tożsamy był z historykiem Arystonem z Chios. Interpretację tę potwierdza radykal­
nie negatywna koncepcja ironii u stoików, a także wykluczenie z tej tradycji Sokratesa 
ironicznego. Aryston bowiem, wierny sokratyzmowi cynicznemu, dąży do marginaliza­
cji elementów aporetyki obecnych w dialogach platońskich na rzecz Sokratesa moralisty 
i dogmatyka, zaczerpniętego raczej z pism Ksenofonta. Jako obiekt polemiki kształtuje 
się zatem interpretacja antytetyczna wobec sokratyzmu, właściwa Arkesilaosowi i jego 
zawłaszczeniu postaci Sokratesa w wersji sceptycznej.
Pod koniec omawianego zbioru Michel Narcy odnosi się do świadectwa Diogenesa 
Laertiosa o związkach Sokratesa z Eurypidesem („Socrate et Euripide. Le point de vue 
de Diogène Laërce”, s. 321—332). Wbrew potocznej lekturze, która postrzega u Dioge­
nesa Laertiosa II 18 rzekomą współpracę filozofa z tragikiem, co czyniłoby z Sokratesa 
postać mniej znaczącą, Narcy podkreśla, że cała ta sekwencja skierowana jest raczej na 
ukazanie wyższości intelektualnej filozofa. Jak wynika bowiem z dokładnej analizy kolej­
nych miejsc, Sokrates okazuje raczej jawną niezgodność z Eurypidesem (II 33). W swej 
subtelnej argumentacji Diogenes zmienia podany na wstępie sens znajomości Sokratesa 
z Eurypidesem na rzecz pewnej zależności tragika od autorytetu intelektualnego filozofa. 
Tekst Aniello Montano, „In Memoriam di Mario Montuori” (s. 335—347), zamyka 
ten wielogłosowy dialog o Sokratesie i sokratykach. Pozycja ta stanowi niewątpliwie 
znaczący wkład oraz istotny punkt odniesienia dla tych, którzy zajmują się literaturą 
sokratejską, właśnie z powodu przedstawionego tu „pluralistycznego punktu widzenia 
w dyskusji”. Wydawcom i autorom przypada zasługa wdrożenia, w tej oraz poprzednich 
pracach, takiego ujęcia, które w komplementarności świadectw uznaje pewne wiążące 
narzędzie dla zrozumienia „zagadki” Sokratesa, a także łączy spojrzenie na sokratyków 
z ich rozległą twórczością literacką, przywracając w ten sposób cały kompleks kulturowy 
ukształtowany wokół tej postaci. 
Refleksja uczonych na te tematy nie ogranicza się zresztą do omawianego tutaj opra­
cowania. Konferencja zainicjowana pierwszym zjazdem w roku 2003 w Aix en Provence, 
167Kolejny tom studiów nad Sokratesem
której owocem był wolumen Xénophon et Socrate, znalazła swą twórczą kontynuację 
w konferencji w Senigallia (Socratica 2005), a także w seminarium w Palermo z roku 
2006 (Il Socrate dei dialoghi). Przewidziana jest również trzecia edycja Socratica, plano­
wana na koniec 2011 i początek 2012 r. Oczekujemy zatem dalszego wzbogacania panora­
my studiów sokratejskich, które podążając w dotychczasowym kierunku, potwierdzają 
najnowszą tendencję, by nie uznawać jednego źródła za jakoś wyjątkowo uprzywilejowa­
ne. Strona www.socratica.eu, gdzie podane są informacje zarówno o poprzednich konfe­
rencjach, jak i o przyszłym spotkaniu w Paryżu, nosi znaczący tytuł: „Not Plato Alone!”. 
 
Z języka włoskiego tłumaczył Marian Wesoły 


Not a member yet

The Tabula of Cebes as an Example of Allegorical Popularization of Ethics in Antiquity

Kolejny tom studiów nad Sokratesem

130

232