Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna

The aim of the article is to give a brief overview of English empiricism, particularly in modern philosophy. The paper will firstly examine the pre-enlightenment thought of F. Bacon, upon which it will discuss the empiricism of J. Locke, G. Berkeley and D. Hume. The general conclusion of the paper has it that although empiricism has assumed different shades, it has always permeated English culture.The aim of the article is to give a brief overview of English empiricism, particularly in modern philosophy. The paper will firstly examine the pre-enlightenment thought of F. Bacon, upon which it will discuss the empiricism of J. Locke, G. Berkeley and D. Hume. The general conclusion of the paper has it that although empiricism has assumed different shades, it has always permeated English culture

Andrzejewski, Bolesław

* Instytut Filozofii • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 
e-mail: boland@amu.edu.pl
Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna 
Tom I • 2012 • Numer 2 • s.  146-154
www.filozofiapubliczna.amu.edu.pl • ISSN 2299-1875 
© by Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna & Author
Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu 
w nowożytnej Anglii
Bolesław Andrzejewski
From Bacon to Hume – essence and aspects of empiricism in modern England
Abstract: The aim of the article is to give a brief overview of English 
empiricism, particularly in modern philosophy. The paper will 
firstly examine the pre-enlightenment thought of F. Bacon, upon 
which it will discuss the empiricism of  J. Locke, G. Berkeley 
and D. Hume. The general conclusion of the paper has it that al-
though empiricism has assumed different shades, it has always 
permeated English culture.
Keywords: empiricism, sensualism, induction, nominalism 
W poniższym szkicu postaramy się zaprezentować istotę 
filozofii angielskiej w XVII i XVIII wieku. Choć ogólnie wy-
kazuje ona dość spójny charakter i posiada wyraziste ce-
chy, niemniej ulegała na przestrzeni wieków minimalnym 
wahaniom, sterując w niektórych przypadkach w kierun-
ku empirycznego radykalizmu. Filozofia angielska wyka-
zywała odmienne założenia metodologiczne w porównaniu 
z myślą kontynentalną, w szczególności niemiecką. Przed-
miotem jej zainteresowań był co prawda w głównej mierze 
ludzki umysł, jednak konkluzje angielskich badań nie były 
dla tej sfery podmiotu zbyt łaskawe. Rodzący się na wyspach 
nowy system społeczny, zawierający coraz bardziej wyraź-
ne demokratyczne i liberalne akcenty, nade wszystko zaś 
| 147| Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii
nabierające tempa przemiany w zakresie sposobów i tech-
nik produkcyjnych, pociągały za sobą potrzebę wypracowa-
nia stosownej metodologii wiedzy czy wręcz nowej jakości 
mentalnościowej. Nasila się metodyczny kult zmysłów, em-
piryzm oraz praktycyzm, które to założenia wycisnęły swo-
je piętno na wszystkich dziedzinach życia. 
Tendencję do preferowania metody empirycznej widać 
już w przedoświeceniowej twórczości Francisa Bacona 
(1561–1626), dla którego jednym były „wiedza i potęga ludz-
ka”; ta pierwsza miała ponadto gwarantować człowiekowi 
lepsze i szczęśliwe życie. Zachodzi wszakże pytanie: jaki cha-
rakter i jakie podstawy ma posiadać wiedza, spełniająca 
powyższe oczekiwania? Otóż wiedzę należy według Baco-
na uwolnić od wszelkiego fantazjowania i niesprawdzonych 
teorii, wiodących łatwo do ułudy i fałszu. Należy ją nato-
miast pozyskiwać indukcyjnie, postępując od szczegółu 
ku uogólnieniom, oraz oprzeć na solidnym fundamencie do-
świadczenia zmysłowego. Doświadczenie i eksperyment mo-
gą stanowić najbardziej pewną metodę, wiodącą do poznania 
prawdziwego (stanowisko Bacona nazywamy stąd „empi-
ryzmem metodycznym”). W niewielkim szkicu O prawdzie 
napotykamy przypomnienie biblijnego przekazu, iż „pierw-
szym dziełem Boga było światło zmysłów, ostatnim – świa-
tło rozumu…”1. W swym głównym dziele filozoficznym No-
vum organum (1620) Bacon „podcina” rozumowi skrzydła, 
„obciążając” go ponadto „ołowiem” i przykuwając tym samym 
do faktów i konkretów. W kontekście swej fascynacji zmy-
słami i metodą indukcyjną wskazuje Bacon na przyczyny 
1 Francis Bacon, Essays, Philipp Reclam, Stuttgart 1993, s. 4.
Empiryzm (gr. empeirίa – doświadczenie) – stanowisko teo-
riopoznawcze, według którego optymalną metodą pozy-
skiwania wiedzy o świecie jest doświadczenie zmysłowe. 
Wyróżnia się (a) empiryzm metodyczny, uznający zmysły 
za podstawowe narzędzie dochodzenia do poznania praw-
dziwego, oraz (b) empiryzm genetyczny, zgodnie z któ-
rym wszelka wiedza posiada genezę empiryczną i dla któ-
rego ludzki umysł stanowi pierwotnie niezapisaną kartę 
(tabula rasa).  
148 | Bolesław Andrzejewski |
mogące być pozazmysłowym źródłem poznawczego zafałszo-
wania. Owe czynniki gmatwające wiedzę nazywa „idolami” 
(„fantomami”), a wśród nich wymienia: idole „jaskini”, ido-
le „plemienia”, idole „rynku” oraz idole „teatru”. Przybliżmy 
choć jeden z wymienionych „wrogów” „prawdziwego” pozna-
nia i skoncentrujmy się na idolach rynku, które zyskały swą 
nazwę od miejsca mocno nasyconego komunikacją językową. 
Na szeroko rozumianym rynku płynie strumień komunika-
tów, powstają słowa oraz tworzone są ich wciąż nowe, nie-
kiedy wypaczone sensy. Powyższe zjawiska krępują postęp 
wiedzy i szkodzą prawidłowemu procesowi poznawczemu. 
„Są jeszcze idole – pisze Bacon w Novum organum – wy-
nikające niejako z wzajemnej bliskości i obcowania rodza-
ju ludzkości, które nazywamy idolami rynku, ponieważ tam 
właśnie ludzie przestają i współdziałają ze sobą. Ludzie bo-
wiem obcują ze sobą przez rozmowy; wyrazy zaś dobiera 
się stosownie do tego, jak je pospólstwo pojmuje. Toteż zły 
i niezręczny dobór wyrazów w dziwny sposób krępuje umysł. 
I ani definicje, ani objaśnienia, którymi uczeni w niektórych 
sprawach zwykle zabezpieczają się i bronią, żadną miarą nie 
poprawiają stanu rzeczy. Słowa całkowicie zadają gwałt ro-
zumowi, wszystko mącą i przywodzą ludzi do niezliczonych 
jałowych kontrowersji i wymysłów2.
Francis Bacon wytyczył mentalnościowe i metodyczne 
losy oświeceniowej Anglii, a w dalszej perspektywie także 
Ameryki Północnej. 
Kontynuatorem Bacona w rozwoju europejskiego empi-
ryzmu był John Locke (1632 – 1704). W swym głównym 
i obszernym dziele z 1690 roku pt. Rozważania dotyczące ro-
zumu ludzkiego okazuje się on gorącym zwolennikiem do-
świadczalnej genezy wiedzy, i to nie tylko tej prawdziwej, 
2 F. Bacon, Novum organum, przeł. J. Wikariak, PWN, Warsza-
wa 1995, s. 68 (p. 44, 59).
Indukcja (łac. induktio – wprowadzenie) – metoda stosowana 
w badaniach naukowych i w logicznym dowodzeniu, polega-
jąca na obserwacji faktów oraz na stopniowym dochodzeniu 
do teorii i pojęć ogólnych (postępowanie „od szczegółu do 
ogółu”). Jej przeciwstawieniem jest dedukcja. 
| 149| Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii
lecz także wszelkiej innej, niepewnej i fałszywej. Znane jest 
powiedzenie Locke’a: „Nie ma niczego w umyśle, czego wcze-
śniej nie było w zmyśle”. Występując przeciw teoriom naty-
wistycznym i stając na gruncie „empiryzmu genetycznego”, 
myśliciel określa rodzący się umysł ludzki mianem „tabula 
rasa” („czysta tablica”). 
Locke przytacza wiele dowodów na poparcie powyższej 
tezy. Gdyby przyjąć, że wiedza jest wrodzona, byłaby ona 
najbardziej wyraźna u osób nieskażonych doświadczeniem. 
Nic takiego jednak nie obserwujemy, jakież bowiem „mak-
symy ogólne można odnaleźć pośród dzieci, ludzi niespeł-
na rozumu, dzikich i nieokrzesanych…? Ich pojęcia skąpe 
są i ciasne, zaczerpnięte jedynie z tych rzeczy, z jakimi się 
stykają w życiu codziennym: te bowiem najczęściej i naj-
mocniej oddziaływają na ich zmysły”3. Podobnie rzecz ma 
się z maksymami praktycznymi, które często, ze względu 
na powszechność ich występowania, uchodzą za wrodzone 
(np. reguła: „Rodzice, otaczajcie opieką i pielęgnujcie swoje 
dzieci”). Locke ukazuje iluzoryczność wrodzonej genezy tak-
że i tej zasady, chociażby z uwagi na jej, choćby sporadyczne, 
łamanie w różnych miejscach i w różnych czasach (np. staro-
żytne Sparta i Rzym, a później Ameryka Południowa, gdzie 
„panował niepotępiany zwyczaj bezlitosnego porzucania nie-
winnych dziatek”). 
Wszelkie zatem wyposażenie podmiotu, zarówno w za-
kresie wiedzy, jak i w obszarach życia praktycznego, pocho-
dzi z doświadczenia – czy to zewnętrznego, czy też, co Locke 
jest skłonny dopuszczać, pochodzącego z wrażeń wewnętrz-
nych. Empiryzm w wersji Locke’owskiej zostaje nieco osłabio-
ny w filozofii języka, w ramach której „wielka jest zależność 
słów od pospolitej idei zmysłów”. Wszakże mimo zmysłowej 
genezy idei, słowa powstałe na tej bazie przenoszą nas stop-
niowo ku „ideom bardziej ciemnym i zawiłym”, a w rezulta-
cie w obszary „niedostępne naszemu zmysłowemu postrzega-
niu”. Locke ubolewa nad tą, skądinąd oczywistą i naturalną 
tendencją ludzkiego ducha, niemniej jest świadom owego nie-
odzownego procesu kulturowego, wiodącego od bezpośrednich 
doznań zmysłowych i słów jednostkowych ku nazwom ogólnym, 
3 John Locke, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, t. 1, przeł. 
B. Gawecki, PWN, Warszawa 1955, s. 56.
150 | Bolesław Andrzejewski |
osiąganym drogą abstrakcji. Samo kojarzenie duchowych idei 
z ich słownym wyrazem dokonuje się wszakże na drodze ko-
munikacyjnego nawyku, które to przeświadczenie stanowi 
kolejny dowód na empiryczne usposobienie Locke’a. 
Do empiryzmu w radykalnej postaci powrócił George 
Berkeley (1685–1753). Nie tylko poznanie, ale wręcz istnie-
nie poznawanych bytów sprowadza on do świadectwa zmy-
słowego. Zgodnie z założeniem: „esse est percipi” („być, 
to być postrzeganym”), powstaje skrajna odmiana empiry-
zmu, określana dzisiaj wręcz mianem „sensualizmu”. Otóż 
zgodnie z postulatami sensualizmu, podmiotowi znane są je-
dynie wrażenia zmysłowe, tylko im może zawierzyć zarów-
no na płaszczyźnie teoriopoznawczej, jak i – co w tym przy-
padku jest ważne i szczególne – w sferze ontologicznej. Nie 
wolno posuwać się w tej działalności zbyt daleko i wyciągać 
wniosków odnośnie do pozapodmiotowego istnienia przed-
miotów. Identyczna zasada funkcjonuje w aktywności komu-
nikacyjnej. Z całą pewnością, bez narażania się na komu-
nikacyjny błąd, mogę powiedzieć: „widzę, że stół istnieje”, 
który to komunikat nie oznacza bynajmniej: „stół istnieje 
(obiektywnie, poza moim postrzeganiem)”, lub: „słyszę, że je-
dzie samochód”, co nie jest równoznaczne z „jadącym gdzieś 
obiektywnie samochodem” itd.
Zmysłowe postrzeganie czegoś „tu i teraz” (oraz komuni-
kowanie tego faktu) nie upoważnia podmiotu do wyciąga-
nia ogólnych wniosków (oraz do komunikowania) o realnej 
egzystencji postrzeganych stanów rzeczy. Berkeley prze-
strzega przed nieuprawnionym nadużywaniem logicznych 
wywodów oraz przed zbytnim zawierzaniem rozumowemu 
wnioskowaniu. W językowych aktach komunikacyjnych roz-
mówcy powinni ograniczać się jedynie do relacji na temat 
Sensualizm (łac. sensualis – zdolny do odczuwania) – skrajna 
i subiektywna postać empiryzmu, redukująca świat i wie-
dzę o nim do wrażeń zmysłowych. Wypowiedzi powinny 
się ograniczać do relacjonowania treści pojawiających się 
w organach zmysłowych (widzę, że…; odczuwam, że…). 
Powyższa metoda poznawcza rozciąga się na teorię bytu, 
istniejącego, według tego stanowiska, dzięki aktywności 
zmysłowej (esse est percipi). 
| 151| Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii
stanu zmysłów, jako że nie ma całkowitej pewności odnośnie 
do realności świata pozazmysłowego. 
Berkeley nie uznaje metody ani rezultatów abstrakcji, 
pojmowanej tradycyjnie jako odrywanie od określonej kla-
sy przedmiotów nieistotnych akcydensów i wychwytywanie 
tych najbardziej dla owej klasy charakterystycznych. Sprze-
ciwia się w tym względzie Arystotelesowskiej metodzie „abs-
trahowania”, a tym samym Locke’owi, głoszącemu komu-
nikacyjną konieczność, a zarazem (umiarkowaną) realność 
abstraktów. „Mniemanie – jak pisze z dezaprobatą sensuali-
sta – że umysł posiada władzę tworzenia abstrakcyjnych 
idei, czyli pojęć rzeczy”, zagmatwało naukowe dociekania 
oraz „spowodowało niezliczone błędy i trudności we wszyst-
kich prawie dziedzinach wiedzy”4. 
W sporze o uniwersalia Berkeley staje na stanowisku no-
minalistycznym. Słowa nie oddają ogólnej istoty rzeczy, 
lecz dotyczą konkretnego fragmentu rzeczywistości empi-
rycznej i przywodzą na myśl jedną z „wielu idei szczegóło-
wych” (zresztą „obojętnie jaką”). W sposób dobitny i klarow-
ny neguje Berkeley istnienie pojęć ogólnych, oderwanych od 
konkretów w kolejnej wypowiedzi: „przeczę, iżbym mógł od-
rywać w myśli jedną od drugiej lub przedstawiać sobie od-
dzielnie te jakości, które nie mogą istnieć w takiej izolacji, 
lub abym mógł utworzyć pojęcie ogólne przez abstrahowa-
nie od szczegółów w sposób wyżej opisany…”5. 
Można zatem utworzyć w myśli ogólną ideę trójkąta, ni-
gdy wszakże takiego, który nie jest „ani równoboczny, ani 
różnoboczny, ani równoramienny”. Powstała w umyśle idea 
oraz wyrażające ją słowo zyskuje co najwyżej status repre-
zentanta „wszelkich możliwych trójkątów”. Tak samo rzecz 
się ma z każdym innym pojęciem i słowem ogólnym. Choć 
stosujemy słowo „ruch”, to nie istnieje przecież „ruch” bez 
„poruszającego się ciała, za słowem „człowiek” nie kryje się 
tak samo „człowiek w ogóle”, człowiek „bez właściwości” – 
wręcz przeciwnie: „idea człowieka, którą sobie tworzę, musi 
być ideą człowieka białego albo czarnego, albo śniadego, pro-
stego czy zgarbionego, wysokiego, niskiego czy też wzrostu 
4 George Berkeley, Traktat o zasadach poznania ludzkiego, przeł. 
J. Leszczyński, PWN, Warszawa 1956 (pierwodruk 1710), s. 10.
5 Tamże, s. 14. 
152 | Bolesław Andrzejewski |
średniego. Ale żadnym wysiłkiem myśli nie potrafię sobie 
przedstawić wyżej opisanej idei abstrakcyjnej”6. Kiedy ko-
munikuję: „człowiek”, mam na myśli konkretnego przed-
stawiciela społeczności ludzkiej, wyposażonego w konkret-
ne, „ludzkie” cechy. 
Owszem, Berkeley jest skłonny uczynić zadość zwolen-
nikom „realizmu pojęciowego”. Wyraża w tym celu zgodę 
na istnienie abstraktów, jedynie takich wszakże, które od-
powiadają etymologicznemu sensowi tego słowa. Jak wia-
domo, termin abstractio oznaczał w języku łacińskim czyn-
ność „odłączania”, „odciągania” czy „odrywania”. Powołując 
się na taki właśnie fakt językowy, Berkeley „może rozważyć 
rękę, oko, nos, każde z osobna wyabstrahowane, czyli wy-
odrębnione z reszty ciała”. Ale – jak twierdzi – „jakkolwiek 
bym sobie rękę albo oko wtedy wyobraził, muszą mieć one 
jakąś określoną postać i barwę”7. 
Berkeley zastanawia się nad przyczynami powstawania 
idei ogólnych oraz wyrażających je słów ogólnych, takich, 
jakie postulował Arystoteles, a także, jak już wiemy, Locke. 
Podejrzenie odnośnie do tej „niechlubnej” roli pada na ję-
zyk, który staje się tym samym, w filozofii angielskiej już 
tradycyjnym, głównym winowajcą w „gmatwaniu i zaciem-
nianiu” wiedzy. W konsekwencji Berkeley doradza unika-
nie, w miarę możliwości, nadmiaru słownych określeń dla 
treści duchowych. „Skoro więc – jak pisze – słowa mogą tak 
łatwo wprowadzić rozum w błąd, będę się starał, jakiekol-
wiek idee miałbym rozważać, wprowadzić je w krąg mego 
myślenia czyste i nagie, nie dopuszczając, o ile tylko zdołam, 
6 Tamże. 
7 Tamże.
Nominalizm – stanowisko w tzw. „sporze o powszechniki”. 
Przeczy ono, głoszonej przez realistów pojęciowych, tezie 
o niezależnym istnieniu pojęć ogólnych,  zakłada natomiast, 
że pojęcie i jego językowy wyraz odnosi się zawsze i tylko 
do jednostkowej rzeczy. Przykładowo, pod słowem „trój-
kąt” nie kryje się abstrakcyjny „trójkąt w ogóle”, lecz wy-
łącznie konkretna figura geometryczna o określonej długo-
ści boków i rozwartości kątów.
| 153| Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii
do swych myśli tych nazw, które się z nimi tak ściśle zwią-
zały w długim i stałym użyciu potocznym”8. 
Na zakończenie rozważań dotyczących nowożytnego 
empiryzmu angielskiego przywołajmy pobieżnie Davida 
Hume’a (1711–1776). Swoje empiryczne nastawienie ujaw-
nił on najpełniej w książce Badania dotyczące rozumu ludz-
kiego (1748). Początkowe fragmenty pracy stanowią – jak się 
rychło okaże – ironiczną pochwałę umysłu, który „na pierw-
szy rzut oka” stanowi nieskrępowaną siłę człowieka. Myśl 
może przenosić nas bez trudu i w jednej chwili w różne miej-
sca, „a nawet poza wszechświat”. Są to jednak pozory umy-
słowej wolności i mocy, ponieważ w gruncie rzeczy „myśl 
nasza […] zamknięta jest faktycznie w bardzo ciasnych gra-
nicach, [zaś] cała twórcza moc umysłu sprowadza się jedy-
nie do zdolności łączenia, przemieszczania, powiększania lub 
umniejszania materiału dostarczonego nam przez zmysły 
i doświadczenie. [Przykładowo] gdy myślimy o złotej górze, 
łączymy tylko ze sobą dwie niesprzeczne idee, złoto i górę, 
które poznaliśmy już uprzednio. […] Jednym słowem, cały 
materiał myślowy pochodzi […] z wrażeń […] a tylko połą-
czenie ich i układ zależą od umysłu i woli”9. Hume doko-
nuje w tym miejscu głębszej analizy metod łączenia treści 
wrażeniowych, które to rozważania pominiemy w niniejszym 
szkicu. Interesujący jest pogląd Hume’a na temat związku 
przyczynowo-skutkowego, pojmowanego całkowicie w kon-
wencji empirycznej. Otóż związek ten nie jest nam znany 
w swej wewnętrznej zależności. W tym zakresie myśliciel 
proponuje postawę agnostyczną, godzi się na niewiedzę od-
nośnie do zewnętrznego „stanu rzeczy”, które istnieją poza 
nami „same w sobie”. Wszystko, co wiemy na temat kau-
zalnych uwarunkowań, wywodzi się z obserwacji i powta-
rzalności następstwa zjawisk. Wytwarzamy w sobie empi-
ryczny „nawyk, w rezultacie którego po przyczynach, które 
wydają się podobne, spodziewamy się podobnych skutków. 
To jest cała treść wszystkich naszych opartych na doświad-
czeniu wniosków”10. 
8 Tamże, s. 30. 
9 David Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. J. Łu-
kasiewicz, K. Twardowski, PWN, Warszawa 1977, s. 19. 
10 Tamże, s. 46. 
154 | Bolesław Andrzejewski |
Jak z powyższych wywodów wynika, Anglicy wykazu-
ją daleko idącą konsekwencję w głoszeniu metodologiczne-
go empiryzmu. Mimo odmienności omawianego stanowiska 
u poszczególnych filozofów, są oni zgodni co do wyższości 
swej metody zarówno nad postawami racjonalistycznymi, 
jak i – tym bardziej – nad stanowiskami opartymi na pod-
stawach irracjonalnych. Nowożytna filozofia angielska zna-
lazła swoich kontynuatorów w późniejszej brytyjskiej filo-
zofii analitycznej, a także, choć z wyraźnym nachyleniem 
pragmatycznym, w filozofii kształtującej się w zaoceanicz-
nej „Nowej Anglii”.
Bibliografia
Ajdukiewicz K., Główne kierunki filozofii w wyjątkach z dzieł ich 
klasycznych przedstawicieli. Antologia z komentarzami dla 
szkół średnich i wyższych, Wydawnictwo Naukowe Semper, 
Warszawa 2011.
Bacon F., Essays, Philipp Reclam, Stuttgart 1993.
Berkeley G., Traktat o zasadach poznania ludzkiego, przeł. 
J. Leszczyński, PWN, Warszawa 1956 (pierwodruk 1710).
Hume D., Badania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. J. Łukasie-
wicz, K. Twardowski, PWN, Warszawa 1977.
Kołakowski L., Filozofia pozytywistyczna, PWN, Warszawa 1966. 
Kuderowicz Z., Filozofia nowożytnej Europy, PWN, Warszawa 
1989.
Locke J., Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, t. 1, przeł. 
B. Gawecki, PWN, Warszawa 1955.
Zabieglik S., Wiek doskonalenia. Z filozofii szkockiego oświece-
nia, „Zeszyty Naukowe Politechniki Gdańskiej”, Gdańsk 1997.


Polish

Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii

„Dlaczego Tales patrzył w niebo?” – warsztaty z metody LEGO-LOGO

Szopka, Marta

Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna 
Tom I • 2012 • Numer 2 • s.  215-216
www.filozofiapubliczna.amu.edu.pl • ISSN 2299-1875 
© by Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna & Author
„Dlaczego Tales patrzył w niebo?” –  
warsztaty z metody LEGO-LOGOS
W dniach 8 i 9 czerwca 2012 r. odbyło się 19. Szkolenie 
Licencyjne doskonalenia zawodowego w zakresie nauczania 
etyki i filozofii metodą ΛΕΓΩ-ΛΟΓΟΣ (czyt. LEGO-LOGOS) – 
kurs pierwszego stopnia pt. „Dlaczego Tales patrzył 
w niebo?” – dla nauczycieli szkół podstawowych, gimnazjów 
i liceów ogólnokształcących oraz pracowników kultury, zor-
ganizowane i prowadzone przez Jarosława Spychałę oraz 
Zakład Etyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu im. Adama 
Mickiewicza w Poznaniu. Spotkania odbywały się w gma-
chu budynku Collegium Maius. W warsztacie uczestniczyli 
studenci studiów dziennych I i II stopnia oraz studiów pody-
plomowych filozofii specjalności etyka oraz doktoranci i ad-
iunkci z Zakładu Etyki, razem z jego kierownik, prof. Ewą 
Nowak. LEGO-LOGOS jest innowacyjną metodą kształce-
nia umiejętności analizy i interpretacji tekstów autorstwa 
Jarosława Spychały. Łączy w sobie, co podkreśla autor, war-
tość czytania, rozumienia i myślenia. Uczestnicy zajęć otrzy-
mują fragment tekstu, który stanowić ma przedmiot reflek-
sji. Po zapoznaniu się z nim mają za zadanie samodzielnie 
bądź w niewielkich zespołach zaprezentować zrozumienie 
odczytanego tekstu, wykorzystując klocki LEGO. Analiza 
tekstów źródłowych, filozoficznych czy historycznych meto-
dą LEGO-LOGOS pobudza kreatywność jednostki, wzbudza 
zainteresowanie i pobudza myślenie. Metoda łączy w sobie 
analizę tekstu, łączenie faktów oraz konfrontowanie wiedzy 
w interpretacji tekstu za pomocą duńskich klocków LEGO. 
Metoda rozwija kompetencje hermeneutyczne – pomaga 
kształcić zarówno umiejętności czytania „ze zrozumieniem”, 
jak i wnikliwego słuchania. Uczy wzajemnej tolerancji i ak-
ceptacji twórczego myślenia – konfrontowanie odmiennych 
216 | Kronika |
interpretacji na forum grup ułatwia powiązanie konkretnej 
interpretacji z określoną osobą.
Porównanie sposobów rozumienia tekstu umożliwia rów-
nież ujęcie omawianej problematyki w szerszej niż indywi-
dualna skali. Uczestnicy metody LEGO-LOGOS empirycz-
nie doświadczają zrozumienia problemu przedstawionego 
w tekście. Racjonalność interpretacji tekstu skonfrontowa-
na zostaje z emocjami towarzyszącymi uczestnikom, którzy 
podczas omawiania prac poszukują nowych możliwości ana-
lizy naukowej i jej sensu poprzez regularne przekazywanie 
sobie głosu, inicjowane i monitorowane przez prowadzące-
go zajęcia. Możliwość dzielenia się obserwacjami pobudza 
indywidualne zaangażowanie poszczególnych osób w pracę 
podczas spotkań oraz daje uczucie wpływu na wykonanie za-
dania. Uczestnicy, konfrontując swe myśli w trakcie anali-
zy prac, podważają niezmienność ontologii analizowanego 
tekstu. W ten sposób metoda, w której możliwość dowolnej 
analizy tekstu z użyciem klocków LEGO w oparciu o świado-
me wykorzystanie logos uczy dążenia do intersubiektywnej, 
„uwspólnionej” interpretacji tekstu, bazuje na fundamentach 
fenomenologii. Metoda pomysłu Jarosława Spychały łączy 
w sobie przyjemność zabawy i nauki, co wpływa na łatwość 
przyswajania wiedzy przez uczestników zajęć. Skuteczność 
oraz wartość metody potwierdza rosnące nią zainteresowa-
nie zarówno ze strony publicznych placówek oświatowych, 
jak i tych spośród firm komercyjnych, które są zaintereso-
wane rozwijaniem krytycznego i kreatywnego myślenia.
Marta Szopka


Not a member yet

Od Bacona do Hume’a – istota i odcienie empiryzmu w nowożytnej Anglii

„Dlaczego Tales patrzył w niebo?” – warsztaty z metody LEGO-LOGOS

228

232