Mongolia Journals Online
Not a member yet
3455 research outputs found
Sort by
The results of the research on theory of the scarification hard-seed by oblique impact
Get PDFIf rate higher than 20% of seed of perennial plants for fodder have hard shell that restrict water, moisture and air, in order to ensure swelling of the seed, and regular sprouting as a result of air, water and moisture through hard shell, it is required to use one of four methods such as method of water and moisture-heating, chemical, electrical, physical and mechanical. The mechanic method is based on breaking hard shell by friction and stroke impact and creating fissure. The research is aimed to research on process of obtuse breaking. In doing so, as tangential of pre and post-friction speed is higher, the more works is made against friction force and breaking is occurred more. We determined a formula express this difference, analyzed the process and reflection angle of the best breaking. ln obtuse impact, we determined a formula to determine ratio between normal and tangential factor of the impacting force using law of movement force and quantity, and determined the highest reflection angle of tangential force of friction in collusion impact. As a result of mechanic impact, seed may be crushed. Therefore, we identified crushing and damage of the seed, factors of efficient breaking of the seed shell
Variables Influencing 6-Month Relapse in Early-Stage Hepatocellular Carcinoma After Radiofrequency Ablation
Get PDFObjectives: Hepatocellular carcinoma (HCC) emerged as a global health concern in 2020, ranking as the sixth most diagnosed cancer and the third leading cause of cancer-related death. This study analyzed predictors of 6-month relapse in early-stage HCC patients after Radiofrequency Ablation (RFA). Methods: This retrospective study, from January 1, 2018, to December 31, 2022, meticulously explored ablation methods for early-stage HCC treatment. Data collection included a 6-month relapse definition, demographic details, and tumor-related variables. Results: Over five years, 483 participants underwent RFA for early-stage HCC, presenting diverse demographic and tumor-related profiles. Significant associations were found between relapse and factors such as gender, smoking, alcohol use, tumor size, specific tumor locations, and pre-treatment AST levels. Notably, 6.8% of participants experienced relapse within six months. In the multivariate analysis, adjusting for confounders, smoking (p = 0.014), tumor size > 3cm (p < 0.001), tumor location S2 (p < 0.001), and pre-treatment AST levels (p = 0.015) remained significant predictors. Conclusion: This study sheds light on the complex dynamics of 6-month relapse in early-stage HCC patients, emphasizing the significance of predictors such as smoking, tumor size, tumor location, and pre-treatment AST levels
A Typical MRI Features of Wernicke’s Encephalopathy: A Case Report
Get PDFObjective: This case report highlights the rare occurrence of Wernicke encephalopathy (WE) in a non-alcoholic patient with atypical imaging findings. Methods: Diagnosis is made based on clinical and imaging findings. Results: A 44-year-old man with a history of inability to walk, ataxia, and did not have a habit of alcoholism. Magnetic resonance imaging (MRI) showed symmetrical bilateral basal ganglia changes. Conclusion: We should always be included in the differential diagnosis for bilateral basal ganglia lesions. MRI has proven useful in diagnosing WE in patients with occasional neurological symptoms and atypical imaging findings
A Study on College Students’ Life Satisfaction
No full textThis study was based on the " Satisfaction with Life Scale " written by Diner in 1985 and included college students (n=300) from NUM, MNUE, MULS in order to analyze the psychometric indicators of the scale. The reliability of the scale was 0.86 and the test-retest coefficients was 0.67 in a follow-up study three months later (n=77). The validity indices were χ2=21.60, df=2.423, RMSEA=0.05, CFI=0.965, and GFI=0.951, indicating a good model fit. The total life satisfaction score was positively correlated with positive affect (r=0.327) and negatively correlated with negative affect (r=-0.223). The high reliability and validity indicators indicate that this scale is a scientifically valid method for assessing the life satisfaction among Mongolian college students. Mongolian college students\u27 life satisfaction was generally above average, and no significant gender differences were observed. However, differences were notable across major and grade. Specifically, students in art major reported higher life satisfaction scores compared to those in natural and social science majors. Freshmen had higher life satisfaction scores, while juniors had lower scores.
Оюутнуудын амьдралын сэтгэл ханамжийг судалсан нь
Хураангуй: Динерийн 1985 онд боловсруулсан "Амьдралын сэтгэл ханамжийг үнэлэх аргачлал”-аар МУИС, МУБИС, ХААИС зэрэг Их дээд сургуулийн (n=300) оюутнуудыг хамруулан сэтгэц хэмжил зүйн үзүүлэлтүүдийг тооцон дүн шинжилгээ хийсэн болно. Энэхүү судалгааны үр дүнд асуулгын найдварт чанарын үзүүлэлт 0.86 байсан бөгөөд гурван сарын дараах тест-ретестын найдварт чанар нь 0.67 (n = 77) байв. Тохироц чанарын индексүүд x2=21.60, df = 2.423, RMSEA = 0.05, CFI = 0.965, GFI = 0.951 гарсан нь асуулгын загвар бүтэц нийцтэй байгааг илэрхийлж байна. Амьдралын сэтгэл ханамжийн нийт оноо нь эерэг сэтгэл хөдлөлтэй статистикийн ач холбогдол бүхий хамааралтай (R = 0.327) байсан бол сөрөг сэтгэл хөдлөлтэй статистикийн ач холбогдол бүхий (R = -0.223) сөрөг хамааралтай байв. Асуулгын найдварт тохироц чанар хангалттай байгаа нь Монгол оюутнуудын амьдралын сэтгэл ханамжийг үнэлэхүйц шалгуур үнэлгээ хангасан судалгааны арга зүй болохыг баталж байна. Монгол оюутнуудын амьдралын сэтгэл ханамж дунджаас дээгүүр түвшинд байгаа бөгөөд амьдралын сэтгэл ханамж хүйсийн хувьд статистикийн ач холбогдол бүхий ялгаа ажиглагдаагүй. Анги болон мэргэжлийн хувьд статистикийн ач холбогдол бүхий ялгаатай байсан. Тухайлбал, Урлагийн чиглэлээр суралцаж буй оюутнуудын амьдралын сэтгэл ханамжийн нийт оноо нь байгалийн ухаан болон нийгмийн ухааны мэргэжлийн оюутныхаас өндөр байлаа. Нэгдүгээр курсийн оюутнуудын амьдралын сэтгэл ханамжийн оноо харьцангуй өндөр, харин гуравдугаар курсийн оюутнуудын хамгийн доогуур үзүүлэлттэй байв.
Түлхүүр үг: Амьдралын сэтгэл ханамж ⸱ Аз жаргал ⸱ Эерэг сөрөг сэтгэл хөдлө
Habitat Modeling and Conservation Concerns of the Gobi Bear-Mazaalai (Ursus gobiensis Sokolov & Orlov, 1992) in the Trans-Altai Gobi Region
Get PDFThe Gobi Bear is a critically endangered species native to Central Asia, specifically found in small numbers in a limited area of the southwestern region of Mongolia, known as the Trans-Altai Gobi. Not only is the population of this unique bear species low, but its reproduction rate is also slow, and it survives in the harsh, arid conditions of the desert. There is an urgent need for scientific research to understand better the ecology and biology of the factors threatening its survival. However, the difficult terrain of its habitat poses challenges for researchers. Based on collar data from 2005 and 2009, further conservation efforts and scientific recommendations for Gobi bear conservation were suggested. In 2015, the Ministry of Environment and Green Development in Mongolia requested an assessment of the potential habitat range of the Gobi bear, based on data from a satellite collar and modeling. A modeling study utilizing data on endangered species confirmed that the suitable habitat range for the Gobi bear in the Trans-Altai Gobi, referred to as Part “A,” was approximately 23619.18 km2, based on historical presence data. There remains only 12829.7 km2 of habitat for the Gobi bear. The habitats of five collared individuals overlapped by 40 to 60 percent, and these bears utilized 12 different ecosystem communities and 18 types of plant associations in the desert environment. Additionally, the study revealed that the Gobi bears frequently accessed 8 out of 22 available water points. It was found that the historical range of the Gobi bear has declined by 60 percent since the 20th century. However, climate change predictions indicate that the bear’s current habitat is likely to remain stable in 2050. Moving forward, a detailed study is needed in the Trans-Altai Gobi region.
Алтайн өвөр говийн мазаалай баавгайн (Ursus gobiensis Sokolov & Orlov, 1992) амьдрах орчны судалгаа ба хамгааллын асуудал
Хураангуй. Мазаалай баавгай бол манай орны баруун өмнөд хязгаар, Алтайн өвөр говьд хязгаарлагдмал багахан нутагт, цөөн тоо толгойгоор тархсан Төв азийн уугуул нэн ховор зүйл баавгай юм. Угаас цөөн тоотой, үржил, төлжил удаан, жинхэнэ цөлийн хахир хатуу, хэт гандуу хүрээлэн орчинд амьдардаг энэ өвөрмөц зүйлийн тоо толгой цөөн төдийгүй хомсдолын шалтгааны экологи, биологийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй нарийвчлан судлах зайлшгүй шаардлага байгаа ч амьдарч буй нутаг нь судлаачид байнга очиход бэрхшээлтэй хэвээр байна. 2005-2009 оны хооронд мазаалай баавгайн хамгааллын бодлогын хүрээнд барьж хүзүүвчилсэн мэдээг ашиглаж шинжлэх ухааны бодит үр дүн зөвлөмжийг боловсруулсан. Алсын зайнаас тандан судлах технологи бүхий сансрын дохиололтой хүзүүвчний мэдээнд үндэслэн БОНХЯ-ны захиалгаар 2015 онд амьдрах загварчлалын дэвшилтэд арга зүй ашиглан мазаалай баавгайн боломжит тархац нутаг, амьдрах орчныг тогтоож, цаашдын хамгааллын менежментэд шаардлагатай үндэслэл боловсруулав. Шинэ тутам хөгжсөн шинжлэх ухааны дэвшилтэд арга зүйг ховор амьтанд анх ашигласан судалгаагаар ГИДЦГ “А” хэсэг, Алтайн өвөр говьд мазаалай баавгайд тохиромжтой амьдрах орчин 23619.18 км2 нутаг байснаас одоо түүний 54.3% буюу 12829.7 км2 голомт нутагт байршсаныг тогтоосон. Хүзүүвчтэй таван бодгаль мазаалайн амьдрах орчин хоорондоо 40-60% давхцаж, цөлийн экосистемийн 12 бүлгэмдэл, ургамлын 18 эвшлийг ашиглаж байна. Мазаалай баавгай 8 уст цэгийг байнга ашиглаж байгааг тогтоосон. Түүхэн тархац нутаг нь 20 зуунаас хойш 60% багассаныг дахин нотолж, уур амьсгалын төсөөллөөр 2050 оны орчим мазаалай баавгайн одоогийн амьдрах орчны хэмжээ тогтвортой байх хандлагатай. Цаашид амьдрах орчныг нарийвчлан судлах шаардлага бий.
Түлхүүр үгс: мазаалай баавгай, Максент, амьдрах орчны загва
A comparison of filters to remove speckle from radar data
No full textRegardless of the natural and climate conditions of a given area, it is possible to conduct mapping using radar remote sensing both during the day and at night. Compared to passive remote sensing, active or radar remote sensing emits short waves from an antenna at a slanting angle. Due to the coherent nature of radar waves, the waves scattered from the Earth’s objects close to each other often coincide, creating black and white spots on the image due to the phase difference of the waves. These speckles make interpretation and analysis of the image difficult. To reduce the speckle, various special filters are used. In this study, kernels of different sizes were chosen to compare the effects of the frost and gamma-map filters for speckle reduction on radar data. The results indicated that each method had its own advantages. The frost filter changed the pixel values of the original data relatively little, while the gamma-map filter changed the radiometric values of the original data more than the frost filter, but preserved the image texture better.
Радарын мэдээний толбыг арилгах шүүлтүүрүүдийг харьцуулж судалсан дүн
Тухайн газар нутгийн байгаль, цаг уурын байдлаас үл хамааран өдөр, шөнийн алинд ч радарын тандан судлалыг ашиглан зураглал үйлдэх боломжтой байдаг. Идэвхгүй тандан судлалтай харьцуулахад идэвхтэй буюу радарын тандан судлал нь, зураглал хийх зориулалтын антеннаас богино долгион цацахдаа ташуу өнцгөөр цацдаг. Ийм үед, радарын долгионы когерент шинж чанараас үүдэн бие, биедээ ойрхон объектуудаас сарнисан долгионууд өөр хоорондоо давхцах тохиолдлууд элбэг байдаг бөгөөд долгионы фазын ялгаанаас нь шалтгаалан дүрс зураг дээр хар, цагаан толбууд бий болдог. Эдгээр толбууд нь дүрс мэдээнд тайлал, дүн шинжилгээ хийхэд хүндрэл учруулах ба толбыг багасгах зорилгоор янз бүрийн тусгай зориулалтын шүүлтүүрүүдийг ашигладаг. Энэхүү судалгааны хүрээнд, толбыг багасгахад ашиглагддаг фрост, гамма-мап зэрэг шүүлтүүрийн радарын мэдээнд үзүүлэх нөлөөг харьцуулан судлах зорилгоор янз бүрийн хэмжээтэй кэрнэлийг сонгов. Үр дүнгээс харахад, арга бүр өөр өөрийн онцлогтой байсан бөгөөд фрост шүүлтүүрийн хувьд эх өгөгдлийн пикселийн утгуудыг харьцангуй бага өөрчилж байсан бол гамма-мап шүүлтүүрийн хувьд, фрост шүүлтүүртэй харьцуулахад эх мэдээний радиометрийн утгуудыг илүү их өөрчилж байсан боловч, зургийн текстурыг хадгалах чадвар нь илүү сайн байлаа.
Түлхүүр үгс: Радарын мэдээ, Толбо, Фрост, Гамма-мап, Шүүлтүү
Plant community changes in the steppe zone in Mongolia
No full textThe steppe zone is an ecosystem under intense human pressure and prone to land degradation, and its plant community structure has considerably changed in recent years. Long-term studies on vegetation communities in arid areas are vital for understanding their dynamics and for describing potential changes in plant communities caused by climate change in the future. The objective of this study was to describe the changes in plant communities in the dry steppe zone over an extended period. In these steppe communities, we selected a reduction in species richness, diversity and plant cover as an indication of vegetation degradation. We conducted a long-term monitoring study at the permanent plots selected in the Rashaant and Gurvanbulag soums of Bulgan province and Burd soum of Uvurkhangai province from 2011 to 2023. As a result, a clear downward trend in species richness was observed in each monitoring plot, but it was not statistically significant. The average species diversity was 1.7 and ranged from 0.7 to 2.6. It fluctuated annually but gradually decreased from 1.8 to 1.4 on average during 2011-2023. For the vegetation cover, an increasing trend was observed at some monitoring sites, however, this was related to an increase in digression species cover. We concluded that the composition of plant communities has changed into degraded conditions, however, there are no directional changes in the vegetation communities.
Хуурай хээрийн ургамал бүлгэмдлийн өөрчлөлт
Хуурай хээрийн бүс нь хүний үйл ажиллагааны нөлөөнд эрчимтэй өртдөг, газрын доройтолд эмзэг экосистем бөгөөд энд ургамал бүлгэмдлийн бүтэц, бүрэлдэхүүн мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөж байна. Хуурай, гандуу бүс нутгийн ургамал бүлгэмдлийг урт хугацаанд судлах нь түүний динамикийг ойлгох, ирээдүйд учрах уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөхцөлд ургамал бүлгэмдэл хэрхэн өөрчлөгдөх боломжийг тодорхойлох суурь болох юм. Бидний судалгааны ажлын зорилго нь хуурай хээрийн бүсэд ургамал бүлгэмдлийн өөрчлөлтийг урт хугацаанд судлахад оршино. Эдгээр хээрийн бүлгэмдлүүдэд зүйлийн баялаг, олон янз байдал болон тусгагийн бүрхцийн бууралтыг ургамал нөмрөгийн доройтлыг илэрхийлэх индикатораар сонгон ажигласан. Бид урт хугацааны мониторинг судалгааг 2011-2023 онд Булган аймгийн Рашаант, Гурванбулаг, Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумдад сонгон авсан мониторинг цэгүүдэд хийж гүйцэтгэлээ. Судалгааны дүнгээр ургамлын зүйлийн бүрдэл нь бүх мониторинг цэгүүдэд мэдэгдэхүйц буурах хандлагатай байсан боловч энэ нь статистикийн хувьд ач холбогдолгүй байв. Зүйлийн олон янз байдал нь дунджаар 1.7 байх бөгөөд 0.7-2.6 хооронд хэлбэлзэнэ. Хэдийгээр зүйлийн олон янз байдал нь жил бүр харилцан адилгүй байх боловч судалгаа явуулсан 2011-2023 онд 1.8-аас 1.4 болж аажмаар буурсан хандлагатай байв. Ургамлын тусгагийн бүрхцийн хувьд зарим мониторинг цэгүүдэд нэмэгдэх хандлага ажиглагдсан нь доройтлын таниур ургамлын бүрхэц нэмэгдсэнтэй шууд холбоотой. Бидний судалгаагаар ургамал бүлгэмдлийн бүрэлдэхүүн нь доройтсон төлөвт шилжсэн байх боловч ургамал бүлгэмдэлд үндсэн өөрчлөлт гараагүй гэж дүгнэж байна.
Түлхүүр үгс: Булган, Зүйлийн бүрдэл, олон янз байдал, Урт хугацааны судалгаа, Байнгын мониторинг цэгүүд, Ургамлын динами
Effect of mulch on soil moisture conservation (In the example of trees planted in two different soils in a greenhouse)
No full textUsing organic and inorganic mulches, soil moisture was compared in two different types of soil. In the study, soil moisture was measured using a TDR 150 model Soil Moisture Meter. Two types of soil, sandy loam and loam, were used in four versions with 5 repetitions each. The soil moisture measuring sensor was placed at a depth of 12 cm at intervals of 7-10 days (during plant growth). Compared to the control scenario, the loam soil with Populus laurifolia had an average moisture content of 12.83% of the total cover, while the scenario planted with sandy soil had an average moisture content of 14.12%. However, Ulmus pumila had 19.11% moisture in loam soil and 22.52% in sandy loam soil. The results of this study showed that the moisture content of sandy loam soil was higher than that of loam soil. Because there are no capillary pores in the sand, the transfer of soil moisture from the lower layers to the surface for evaporation was low. In sandy loam soils, leaf mulch and straw mulch led to 20-30% more control and 5-10% more tree diameter compared to other mulch types. On the other hand, in light soil loam, tree height was 15-20% higher and diameter was 3-8% greater than the control. The results of this study proved that covering the soil has many advantages, such as reducing evaporation from the soil surface, increasing soil moisture, reducing soil compaction, and promoting plant growth. The covering materials used in this experimental study of soil moisture protection offer numerous advantages as they are widely available, environmentally friendly, and economical materials for our country. By covering the topsoil of the seedlings with the seeds to retain moisture, the soil properties would improve, leading to a reduction in the watering rate of the trees by half and water savings
Хучаасны нөлөө хөрсний чийг хамгаалах боломж
(Хүлэмжид хоёр ялгаатай хөрсөнд тариалсан модны жишээн дээр)
Органик ба органик биш хучаасыг ашиглан хөрсний чийгийг хоёр өөр хэв шинжийн хөрсөнд харьцуулан судалж, модны өсөлт, хөрсний чийг хэрхэн өөрчлөлт, үр дүнг цаашдын судалгааны ажилд ашиглах зорилготойгоор энэхүү судалгааг хийлээ. Судалгаанд TDR 150 загварын SOIL MOISTURE METER хэмжигч багажийг ашиглан хөрсний чийгийг хэмжсэн. Элсэнцэр, хөнгөн шавранцар 2 төрлийн хөрс, органик ба органик биш хучаасыг дөрвөн хувилбар 5 давталттай, хоёр төрлийн модыг тариалж ижил хэмжээтэй усалгааг тогтмол цаг хугацаанд хийж туршилтыг явуулсан. Хөрсний чийг хэмжих мэдрэгч 12 см гүнд 7-10 хоногийн давтамжтайгаар (ургамал ургалтын хугацаанд) хэмжилт хийсэн. Хөрсний чийгийг хяналтын хувилбартай харьцуулахад улиас тарьсан хөнгөн шавранцар хөрс бүх хучаасны дунджаар 12.83% чийгтэй, элсэнцэр хөрсөнд тарьсан хувилбар 14.12 %-ийн чийгтэй байна. Харин хайлаасны хувьд хөнгөн шавранцар хөрсөнд 19.11%, элсэнцэр хөрсөнд 22.52%-ийн чийгтэй байна. Элсэнцэр хөрсний чийг хөнгөн шавранцар хөрснөөс илүү байгаа нь энэ судалгааны дүнгээс харагдаж байна. Учир нь элс капляр сүв байхгүй учир хөрсний доод үе давхаргаас хөрсний чийг шилжилт гадаргын ууршил бага байдагтай холбоотой. Элсэнцэр хөрсөнд хучаасны төрлүүдээс навчин хучаастай болон сүрлэн хучаастай модны өндөр хяналттай харьцуулахад 20-30 %, модны диаметрийн хувьд 5-10 % илүү байна. Харин хөнгөн шавранцар хөрсөнд хяналттай харьцуулахад модны өндөр 15-20 %, диаметр 3-8 % илүү байна. Дэлхийн дулаарал, хуурайшил нэмэгдэж буй өнөөгийн нөхцөлд ус ашиглалтын асуудал дэлхийн олон улс оронд үүний дотор гандуу хуурай уур амьсгалтай Монгол оронд тулгамдсан асуудлын нэг болж байна Хөрсийг хучих нь хөрсний гадаргын ууршилтыг бууруулах, хөрсний чийгийг нэмэгдүүлэх, хөрсний нягтралыг бууруулах, ургамлын өсөлтийг дэмжих зэрэг олон давуу талтай байгаа нь энэхүү судалгааны дүнгээр нотлогдож байна. Хөрсний чийг хамгаалах энэхүү туршилт судалгаанд ашиглагдсан хучаасны материалууд нь манай орны хувьд олдоц арвин, байгальд ээлтэй, эдийн засгийн хувьд хэмнэлттэй материал гэдгээрээ давуу тал ихтэй юм. Бортоготой модны өнгөн хөрсийг хучиж чийгийг барьснаар хөрсний шинж чанар сайжирч модны усалгааны нормыг 2 дахин багасгаж ус хэмнэх ач холбогдолтой юм.
Түлхүүр үгс: Хөрсний чийг хамгаалах, Хөрсний чийг, Хучаас, Навчин хучаас, Сүрлэн хучаас, Чулуун хучаас, Элсэн хучаас
Affectst of biotic and abiotic factors on some secondary metabolites in the root of Glycyrrhiza uralensis Fisch.
No full textWe aimed to examine the secondary metabolites in the root of G. uralensis from Eastern Mongolia and to see relationships between the content of these compounds depending on various factors such as region of plant growth, soil mechanic components, plant ontogenesis development stage, and whether it was cultivated or in the wild. G. uralensis root was collected from a total 9 soums of Dornod, Khentii, and Sukhbaatar provinces within 6 different ontogenesis stages. The contents of triterpene saponin (glycyrrhizin), and polysaccharide were determined by UV spectrometry using standard substances (Astragaloside IV, Glucose). The result of the research showed that the content of tritertenic saponins and polysaccharides in the root of G.uralensis were different depending on the stage of ontogenesis development as well as geographical location (p<0.05). On the other hand, we have found that the soil mechanic component doesn’t have an influence on these contents of G.uralensis root (p>0.05). One of the interesting results of the study is that the total saponin (glycyrrhizin) was different (p<0.05) within natural and cultivated samples, and the difference in the growing environment its statistically approved. In addition, when examining the relationship, it was found that triterpene saponin content of the G. uralensis root was negative related to the moisture content and positively related to the ash content (p<0.05), and the polysaccharide content was negative related to the ash content (p<0.05).These finding suggests that the concentration of these secondary metabolites in the root of G.uralensis can vary significantly depending on the ontogenesis development stage. Understanding how ontogenesis development influences the production of saponins and polysaccharides in this medicinal plant is crucial for optimizing its cultivation and harvesting practices for maximum yield and quality. Further research is needed to explore the specific mechanisms underlying this ontogenetic regulation of secondary metabolites in G. uralensis.
Урал чихэр өвсний (Glycyrrhiza uralensis Fisch.) үндсэн дэх зарим хоёрдогч метаболитын агууламжид биотик болон абиотик хүчин зүйлсийн нөлөө
Хураангуй. Бид Дорнод Монголын нутагт тархан ургаж буй Урал чихэр өвс (Glycyrrhiza uralensis Fisch.)-ний үндсэнд агуулагдах гол хоёрдогч метаболит (биологийн идэвхт нэгдэл)-ын агууламжид биотик хүчин зүйл (ургамлын онтогенез хөгжлийн үе шат), абиотик хүчин зүйлс (тухайн ургамлын ургаж буй газарзүйн байршил, хөрсний механик бүтэц, байгалийн болон таримал) хэрхэн нөлөөлж байгааг тодорхойлохын зэрэгцээ тухайн нэгдлүүдийн хоорондын хамаарлыг тогтоох зорилготой. Урал чихэр өвсний үндсийг Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар аймгийн нийт 9 цэгээс онтогенез хөгжлийн үе шатаар ялган авч, түүнд агуулагдах, тритерпент сапонин (глицирризин), полисахарын агууламжийг харьцуулан UV спектрометрийн аргаар стандарт бодис (Аstraglaside IV, Glucose)-ыг ашиглан тодорхойлсон ба чийг, үнслэгийг жингийн аргаар тогтоосон. Судалгааны үр дүнд онтогенез хөгжлийн үе шат буюу наснаас хамаарч Урал чихэр өвсний үндсэн дэх тритертент сапонин, полисахарын агууламж нь харилцан адилгүй ялгаатай байна (p<0.05). Газарзүйн байршил нь Урал чихэр өвсний үндсэнд агуулагдах тритертент сапонин (глицирризин), полисахарын агууламжид нөлөөлж (p<0.05) байгаа ба харин хөрсний механик бүтэц нь Урал чихэр өвсний үндсэн дэх тритертент сапонин, полисахарын агууламжид тодорхой нөлөө үзүүлэхгүй байгааг тогтоосон. Мөн нийлбэр сапонин (глицирризин) нь байгалийн ба таримал дээжид ялгаатай (p<0.05) буюу ба ургаж буй орчны хувьд ялгаа байгааг статистик судалгааны үр дүнгээр бататгав. Түүнчлэн хамаарлыг шалгахад Урал чихэр өвсний тритерпент сапонины агууламж нь чийгийн агууламжтай урвуу, үнслэгийн агууламжтай эерэг хамааралтай (p<0.05), полисахарын агууламж нь үнслэгийн агууламжтай урвуу хамааралтай байна (p<0.05). Урал чихэр өвсний үндсэд агуулагдах гол хоёрдогч метаболит болох нийлбэр сапонин, полисахарын агууламжид онтогенез хөгжлийн үе шат буюу нас абиотик хүчин зүйлс (тухайн ургамлын ургаж буй газарзүйн байршил, хөрсний механик бүтэц, байгалийн болон таримал)-ээс илүү нөлөө үзүүлдгийг бид тогтоолоо.
Түлхүүр үгс: Нийлбэр сапонин, полисахар, хөрсний механик бүтэц, онтогенезийн үе ша
The effects of climate and livestock grazing on number of individuals of Allium polyrhizum Turcz., an edificator of the desert steppe
No full textGrasslands ecosystem provides a habitat for a variety of life forms, but the ecosystem continues to deteriorate year by year due to climate change and human activities. The main dominant plant communities in any ecosystem are formed by influencing the characteristics of the species that make up the community, such as the cover, abundance, density, and height, as a result of changes due to abiotic and biotic factors. Therefore, we need to study how parameters such as the cover and number of individuals of the main dominant species respond to the effects of weather and livestock grazing in order to find out the reasons for the degradation of the plant community in that ecosystem. We conducted this study at 45°44´10.1˝ N latitude, 108°43’14.8˝ east longitude, near Bor-Ovoonii Shand in Ikh Nart Natural Reserve, Dalanjargalan Sum, Dornogovi Province, at an altitude of 1246 m above sea level. It was carried out in the research area of long-term vegetation monitoring of the Stipa gobica-Allium polyrhizum-Artemisia frigida community in the desert steppe. The average air temperature for 2010–2023 was 3.3°C; the lowest value was 0.9°C in 2020, and the highest was 5.4°C in 2019. In terms of precipitation, the average for 2010–2023 was 133.8 mm, with a minimum of 48.7 mm in 2014 and a maximum of 228.5 mm in 2018. In the study, the total number and number of breeding individuals of Allium polyrhizum, an edificator of degraded fields, were determined in grazed and non-grazed. Correlations between the number of individuals and weather parameters in non-grazed field, and the number of domestic animals in the area in grazed field were determined using pearson correlation analysis. As a result, in the non-grazed field total number of plants have a negative relationship with the average annual air temperature and a positive relationship with the total annual precipitation. On the other hand, the total number of plants in grazed field were positively related to the livestock number.
Цөлөрхөг хээрийн эдификатор Таана (Allium polyrhizum Turcz.)-ийн бодгалийн тоонд цаг агаар болон мал бэлчээрлэлтийн үзүүлэх нөлөө
Хураангуй. Хээрийн экосистем нь төрөл бүрийн амьдралын хэлбэрүүдийн амьдрах орчныг бүрдүүлдэг ч тухайн экосистем нь уур амьсгалын өөрчлөлт, хүний үйл ажиллагааны улмаас жилээс жилд доройтсоор байна. Ямар ч экосистем дэх гол зонхилогч ургамал бүлгэмдлүүд нь абиотик болон биотик хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр өөрчлөгдөж байгаагын цаана тухайн бүлгэмдлийг үүсгэгч зүйлүүдийн тусгагийн бүрхэц, арви, нягтшил, өндөр зэрэг үзүүлэлтүүдэд нөлөөлснөөр үүсэж байдаг. Иймд бид тухайн экосистемийн ургамал бүлгэмдэл доройтож байгаагын шалтгааныг илрүүлэхийн тулд гол зонхилогч зүйлүүдийн бүрхэц, бодгалийн тоо зэрэг үзүүлэлтүүд нь цаг агаар болон мал бэлчээрлэлтийн нөлөөлөлд хэрхэн хариу үзүүлж байгааг судлах шаардлагатай. Бид энэхүү судалгаагаар Цөлөрхөг хээрийн Агь-таана-говийн хялганат бүлгэмдлийн гол зонхилогчдын нэг Allium polyrhizum Turcz. буюу Таана ургамлын бодгалийн тоонд цаг агаар болон мал бэлчээрлэлт хэрхэн нөлөөлж байгааг илрүүлэхийг зорилоо. Таана нь тухайн хээрийн экосистемийн эдификатор зүйл буюу цаг агаарын өөрчлөгдөлд хамгийн мэдрэг индикатор зүйл юм. Тус судалгааг Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын Их Нартын Байгалийн нөөц газар дах Бор-Овооны шанд орчим хойт өргөргийн ХӨ 45°44´10.1˝, зүүн уртрагийн ЗУ 108°43’14.8˝ солбицолд, д.т.д 1246 м-ийн өндөрт байрладаг цөлөрхөг хээрийн Агь-таана-говийн хялганат бүлгэмдлийн урт хугацааны ургамалжлын мониторингийн судалгааны талбайд хийж гүйцэтгэлээ. 2010-2023 оны агаарын дундаж температур нь 3.3°C, хамгийн бага утга 2020 онд 0.9°C, хамгийн өндөр нь 2019 онд 5.4°C байв. Хур тунадасны хувьд 2010-2023 онд дунджаар 133.8 мм ба 2014 онд хамгийн бага 48.7 мм, 2018 онд хамгийн өндөр 228.5 мм байв. Судалгаанд цөлөрхөг хээрийн эдификатор Allium polyrhizum-ийн нийт болон үржлийн бодгалийн тооны хөдлөлзүйг мал бэлчээрлэлттэй болон бэлчээрлэлтгүй талбайд гаргасан. Харин мал бэлчээрлэлтгүй талбайн бодгалийн тоо, цаг агаарын үзүүлэлтүүдийн харилцан хамаарлыг, мал бэлчээрлэлттэй талбайн малын тооны харилцан хамаарлыг персоны хамаарлын анализ ашиглан гаргалаа. Бодгалийн тоо цаг агаар үзүүлэлтүүдийн харилцан хамаарлыг шалгасан үр дүнд мал бэлчээрлэлтгүй талбайн бодгалийн тоо нь жилийн агаарын дундаж температураас сөрөг, жилийн нийлбэр хур тунадаснаас эерэг хамааралтай. Харин мал бэлчээрлэлттэй талбайд бодгалийн тоо нь малын тооноос эерэг хамааралтай байлаа.Түлхүүр үг: Allium polyrhizum, цөлөрхөг хээр, бодгалийн тоо, цаг агаарын үзүүлэлтийн нөлөөлө