Cuadernos de Estudios Gallegos (E-Journal)

Iglesias Almeida, Ernesto

Spanish

La fortificación medieval tudense

Pereira González, Fernando

O pensamento arqueolóxico e antropolóxico de Leandro Saralegui y Medina (1839-1910)

Barral Rivadulla, M. Dolores

Arquitectura nosocomial en la Coruña gótica

Díaz y Díaz, Manuel C.

Álvaro de Cadaval, primer latinista de la Universidad de Santiago: unas notas

Fernández Gasalla, Leopoldo

Entorno a los orígenes de Miguel de Romay y a la escultura compostelana en el tránsito de los siglos XVII al XVIII (1670-1705)

González Pérez, Clodio

OS CRUCEIROS DE CÁPELA: 
IV. CONCELLO DE AMES 
Por 
CLODIO GONZÁLEZ PÉREZ 
Proseguimos coa catalogación dos cruceiros de cápela existentes en 
Galicia, centrándonos agora no concello de Ames. Xa foron publicados 
os de Rois, Ribeira e Brión^ Debido a súa situación xeográfica, é o que 
queda mais cara ó interior de todos aqueles onde hai este tipo de cruceiros. 
Como vimos repitindo nos artigos que lie levamos dedicado a estes 
interesantes monumentos populares, o día que rematemos a súa cataloga-
ción, será entón o momento de proceder a facer un traballo de síntese, xa 
que nos permitirá xulgar tódolos exemplares en conxunto, e non só por 
concellos, divisions administrativas relativamente recentes que en nada 
están vencellados con eles. 
CRUCEIROS DO CONCELLO DE AMES 
O territorio deste concello pertence na súa maioría á comarca natural 
da Amaía, relacionada dende o propio intre en que se descubriron os 
supostos restos do apostólo Santiago coaigrexa compostelana. Pertenceu 
' C. GONZÁLEZ PÉREZ: «Os cruceiros de cápela. I. Concello de Rois»; «Os cruceiros 
de cápela. II. Concello de Santa Uxía da Ribeira», «Os cruceiros de cápela. III. Concello 
de Brión», Cuadernos de Estudios Gallegos, núms. 103 (1989), 104 (1990), 105 (1992) 
e 107 (1995). 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
292 OS CRUCEIROS DE CÁPELA... 
á provincia de Santiago de Compostela, e dentro déla, as parroquias 
repartíanse entre as xurisdiccións de Altamira (Agrón, Bugallido, Lens, 
Ortoño e Trasmonte), A Amaía (Ames e Covas), Xiro da Rocha 
(Ameixenda e Biduído), e Dubra (Pineiro e Tapia). 
Linda eos concellos de Santiago de Compostela, Teo, Brión, Negreira, 
A Baña e o Val do Dubra, e ten unha extensión territorial de 80,9 km .^ 
Aínda que leva a denominación da parroquia de Santo Tomé de Ames, o 
núcleo urbano mais importante é do de Bertamiráns —onde se acha a 
casa consistorial—, situado na estrada de Santiago de Compostela a Noia, 
pertencente á freguesía de Ortoño. O outro núcleo que tamén sobresae é o 
do Milladoiro, na estrada de Santiago de Compostela a Pontevedra, que 
polo relixioso vén a ser de Biduído (Lám. I). 
En Ames existen exemplares dos dous tipos tradicionais de cruceiros: 
de varal e de cápela. Os primeiros son os predominantes, pois en todo o 
concello só hai un dos segundos. Algúns dos de varal redúcense a sinxelas 
cruces, sen ningunha representación iconográfica. Os vecinos maiores 
seguen respectando estes monumentos, devoción herdada dos seus 
devanceiros. 
Os mais deles atópanse en encrucilladas ou ó longo dos caminos 
«sacramentáis», é dicir, de aqueles por onde tiñan que pasar eos defuntos 
ata a igrexa parroquial, e logo ó cemiterio. Isto é xeral para toda Galicia, 
pois tanto os cruces de caminos, como aqueles por onde se levaban os 
mortos, sempre se consideraron vencellados coa morte, cos vecinos que 
xa dormen o sonó eterno, pero que podían voltar xunto ós familiares ou 
amigos a solicitar responsos, misas, actos fúnebres, etc., para así acadar a 
gloria eterna. 
CRUCEIROS DE CÁPELA DE AMES 
Actualmente non existe mais que un, pero de excelente factura, digno 
de figurar en calquera dos estudios que se fagan sobre estas obras. Como 
adoita pasar nos demais concellos, os vecinos non fan distingos entre as 
dúas clases, sendo «cruceiros» sen mais. 
Entre todos salienta pola súa monumentalidade e antigüidade o que se 
ergue no adro da cápela da Nosa Señora da Barouta, mais coñecida pola 
cápela de San Amaro, por se venerar nela este santo que goza de grande 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
A BAÑA 
BRION 
Lám. L Concello de Ames: cruceiro da Barouta. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
294 OS CRUCEIROS DE CÁPELA... 
devoción popular en toda a zona e, en particular, ñas terras da Amaía. 
Ademáis é este o único de cápela, que coidamos que sexa o que se acha 
mais cara ó interior, pois hai a idea —aínda non desaparecida de todo— 
de que se trata de obras típicas e exclusivas das terras ribeirás^. 
O interesante e ampio edificio data dos últimos anos do século XVIII, 
en que foi totalmente reformado, segundo se deduce da seguinte nota que 
figura no Libro de Fábrica da igrexa parroquial de Santo Tomé de Ames: 
Capilla de Ntra. Sra. de Barouta y San Mauro que dista mui poco de 
la Parroquial Iglesia y está al lado Norte de ella en una bajada trecho 
y camino mui a propósito para Procesiones desde dha. Parroquia a la 
referida Capilla [..,] Comunmente conocida con el nombre de S. Mauro 
está fabricada recientemente a cimentis, y es de Hadas de cantería por 
la parte interna y externa con su cornisa y fachada [...] por su buena 
fábrica podrá muy bien servir para una iglesia parroquial^. 
Entre as tallas que se atopan no seu interior, destaca a de San Amaro, 
datable entre 1760/70, que poidera ser obra do imaxineiro Bieito Sil veira, 
ou do seu círculo artístico. Tampouco son despreciables as de San Antón 
Abade acompañado —como é tradicional— do seu porquiño, a de San 
Xosé e a de San Domingos de Guzman. O retábulo é neoplateresco. 
A actual obra sustitueu a outra anterior, xa que o cruceiro é cronoloxi-
camente anterior. En 1607 di o cardeal e cóengo de Santiago de Compostela 
Jerónimo del Hoyo, ó tratar da parroquia de Ames: Hay una hermita de 
Nuestra Señora y de San Amaro^. 
A Barouta debeu ser en tempos pasados unha aldea de certa importan-
cia, pois a mediados do século XVIII —ano 1753—, xa había unha taber-
na: otra de Sn. Amaro de Barouta^. 
^ Esta errada opinión débese a Castelao, que so estudiou algúns dos existentes na 
costa, chegando a dicir que dende Rianxo a Noia, seguindo a veira do mar, hai unha 
chea de cruceiros con grosa colúa e unha capelina en lugar do capitel {As cruces de 
pedra na Caliza, Buenos Aires, 1949-50, p. 175). 
3 Ano 1791, folio 3. 
^ Memorias del Arzobispado de Santiago, edición de A. Rodríguez e B. Várela, San-
tiago de Compostela, s.a., p. 195. 
^ Catastro de La Ensenada: Ynterrogatorio de la feligresía de Sn. Tomé de Ames, y 
otras, libro 250, folio 429, Archivo General de Simancas. 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
CLODIO GONZÁLEZ PÉREZ 295 
CRUCEIRO DE SAN AMARO DA BAROUTA 
Situación 
Atópase no campo da festa da cápela de San Amaro. No ampio adro 
sombreado por abundantes arbores, que antes tamén facía de patio de 
recreo dos alumnos dunha escola que construíron fronte ó cruceiro os 
vecinos emigrantes en Arxentina: Sociedad pro-escuela residentes de Ames 
en Buenos Aires, 1936 (Lám. II). 
Descripción 
O basamento está formado por tres chanzos, de maior a menor, facendo 
como sempre o mais pequeño de basa, no que se afinca o fuste, formado 
por unha única pedra, de boa altura, pois mide 1,65 cms. É de sección 
cadrada (de 30 por 30 cms.), coas arestas rebaixadas dende pouco despois 
do comezo ata tamén uns centímetros antes de rematar. 
No fronte do fuste hai esculpida unha figura en relevo, que ten por 
enriba unha especie de dosel semicircular que He vai de ombro a ombro. 
Trátase de San Xoán Bautista: o santo viste so con unha pelica que lie cai 
por detrás, deixándolle as pernas descubertas dende mais arriba dos 
xionllos. No lado esquerdo ten un año incoporado sobre as patas traseiras, 
que apoia as de adiante sobre o Santo, chegando ata a altura da cintura. A 
man esquerda pónlla sobre o lombo, mentres que coa dereita tócalle no 
fociño. Trátase de unha labra moi sinxela, de escaso valor artístico, na 
que case non se distinguen os rasgos anatómicos (Lám. III). 
Segue o capitel, de feitura tradicional estes cruceiros, moi volumino-
so, de catro lados lisos, pois de non ser así non podería soster a cápela 
sobre el. No fronte ten esculpido en baixorrelevo unha cara de anxo con 
ás, que non só ten lateralmente, senón que tamén por debaixo. A diferen-
cia dos demais que coñecemos, no lado dereito conta con unha especie de 
círculo e dentro del, en baixorrelevo case imperceptible, dúas figuras moi 
borrosas, das que non hai dúbida que a superior ten na man dereita unha 
espada. Por debaixo distingüese outra con grandes cábelos. Seguro que 
representa a decapitación de San Xoán Bautista, levada a termo por orde 
de Herodes {San Mateu, 14, 9). 
A cápela é unha construcción moi esvelta, formada por catro pedras 
mais a que fai de base: dúas laterals, unha por detrás, e outra que cubre o 
conxunto, a xeito de teito de catro augas. O interior da fomela é totalmen-
te liso. Dentro acóllese unha imaxe da Virxe co Neno Xesús no coló so-
bre o lado esquerdo. 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
Lám. IL Cmceiro de San Amaro da Barouta. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
Lám. III. Cruceiro da Barouta: San Xoán Bautista. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
298 OS CRUCEIROS DE CÁPELA... 
A Nai amosase cariñosa, parecendo que He sonrri ó filio, mentres que coa 
man dereita xoga cos dedos do pé dereito do neno. A roupa da nai é moi 
sinxela, aínda que se distinguen pregamentos, pola contra, o neno está 
espido. A Virxe porta coroa con puntas ben marcadas. As faccions do 
rostro case non se aprecian, por atoparse toda a labra moi desgastada pola 
pouca consistencia da pedra (Lám. IV). 
A cruz é alta, quizáis das mais que coñecemos. De sección cadrada 
coas arestas rebaixadas. Nos cantos ten un círculo concéntrico a un pun-
to, motivo que tamén se repite noutros exemplares. 
A anatomía da figura é regular, destacando ben os pectorals. O paño 
de pureza conta con dous nos, un a cada lado, polo que a súa forma é 
redondeada por diante. O que si destaca é a coroa de espinas, apoiada 
sobre o longo cábelo que He chega ate os ombreiros. A cabeza tena algo 
revirada cara ó lado dereito. Está suxeito á cruz por tres cravos. 
Por detrás da cabeza, tamén como é tradicional uestes cruceiros, hai 
un pequeño nimbo circular, e, sobre el, para rematar o conxunto, a cartela 
apergaminada do INRI. 
A esvelteza desta obra amosase pola súa altura, que dende o chan 
aproxímase os cinco metros (sobre 4,80 m.). 
Historia 
Por carecer de inscripción, hai que deducir a súa data de construcción 
comparándoo con outros semellantes, e mellor se son próximos. No 
concello de Ames el é o único de cápela, o que obriga a procurar exem-
plares fóra, nos lindeiros de Brión e Rois. 
Atendendo ás súas características, case seguro que é obra da segunda 
metade do século XVII. E ata hai a posibilidade que se deba ó mesmo 
artista ou taller que labrou o Da Goriña, situado na aldea de Pousada 
(Viceso, Brión), que vén a ser un dos que queda mais preto, despois dos 
dous de Vioxo (A Luana). 
O Da Goriña está datado: foi labrado o ano 1673. O da Barouta 
coidamos que sexa contemporáneo, poneos anos arriba ou abaixo^. 
^ Cfr. C. GONZALEZ PEREZ: «Os cruceiros de cápela: III. Conceilo de Brión», 
Cuadernos de Estudios Gallegos, núm. 107, 1995, pp. 487 e ss. 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
Lám. IV. Cruceiro da Barouta: cápela. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
300 OS CRUCEIROS DE CÁPELA... 
Gende Franqueira, que fixo un concienzudo estudo sobre a arte relixiosa 
do arciprestado da Amaia, anque non adoita pararse cos cruceiros, no 
caso en particular do da Barouta dedicoulle varias liñas. Sobre a datación 
de este e do de Carrais (Herbogo, Rois), escribe: Son difíciles de datar, 
dada la persistencia de tipos en la escultura popular, pero pudieron co-
rresponder afines del siglo XVP. 
Non concordamos con esta data, atendendo a exemplares semellantes 
da mesma época. Respecto á orixe deste tipo de cruceiros, Gende 
Franqueira segue a Castelao, que opinaba que se ergueron coa fin de im-
plorar a protección da Virxe de Loreto contra os piratas que asolaban as 
costas. Aínda que non é este o caso do noso —como de outros moitos 
mais—, por atoparse tan lonxe do mar. Para os vecinos da Barouta é, sen 
mais, a Virxel 
Foi restaurado non hai moito, encintándoUe as unions das pedras con 
cemento, ó tempo que procedían a sua limpeza, o que orixinou a perda da 
pátina antiga, dañando considerablemente a parte escultórica. 
Tradicións 
Non destaca neste aspecto, cinguíndose ás dos cruceiros normáis, como 
a de deterse antaño as comitivas fiínebres cando pasaban de par cara á 
igrexa parroquial. Arredor del vira a procesión do San Amaro o día da 
sua festa. 
CONCLUSIONS 
Pouco se pode dicir de unha soa obra. Soamente que este cruceiro de 
San Amaro da Barouta é o que queda mais no interior, a curta distancia da 
liña divisoria de Ames e Santiago de Compostela. 
Como sucede noutros concellos (ponamos por caso o lindeiro de Brión), 
é o mais antigo de todos cantos se conservan actualmente no de Ames, 
aínda que dende antes se rexistren algúns de varal. Tal é o caso de un que 
agora non se conserva que se ergueu preto da igrexa de Trasmonte, xa 
'^ El Arte religioso en la Mahía, Madrid, 1981, p. 188. Sobre o de Carrais, C. 
GONZÁLEZ PÉREZ: «Os cruceiros de cápela: I. Concello de Rois», Cuadernos de Es-
tudios Gallegos, núm. 103, 1989, pp. 373 ss. 
' CASTELAO: Obr cit., p. 97. 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es
CLODIO GONZALEZ PEREZ 301 
antes de 1616, como se deduce do contrato asmado entre Xoán Fernández, 
mestre canteiro compostelán, e Alonso de Lema, vecino de San Pedro de 
Verdoias (Vimianzo), para que o primeiro labrase un para poner diante do 
convento de San Lourenzo de Trasouto (Santiago), o día 14 de decembro 
de 1616, facéndose constar que sexa de piedra de grano bueno [...] de la 
figura, altor y modelo y ymáxenes conforme al crucero que está viniendo 
de la puente Maceira para Aguapesada, que está junto a la iglesia de 
Santa María de Trasmonte"^. 
BIBLIOGRAFÍA 
a) Fontes documentais 
Arquivo da catedral de Santiago de Compostela: Colección de documen-
tos soltos, num. 364 (14-decembro-1616). 
Libro de Fábrica, parroquia de Santo Tomé de Ames, ano 179L 
b) Publicacións 
CASTELAO: As cruces de pedra na Caliza, Buenos Aires, 1949-50. 
GENDE FRANQUEIRA, G.: El arte religioso en la Mahía, Fundación 
Universitaria Española, Madrid, 198L 
GONZÁLEZ PÉREZ, C.: «Os cruceiros de cápela. L Concello de Rois», 
Cuadernos de Estudios Gallegos, 103 (1989) e 104 (1991). 
GONZÁLEZ PÉREZ, C.: «Os cruceiros de cápela. II. Concello de Santa 
Uxía da Ribeira», Cuadernos de Estudios Gallegos, 105 (1992). 
GONZÁLEZ PÉREZ, C : «Los cruceros de capillita». Revista de Folklo-
re, num. 155, Valladolid, 1993. 
GONZÁLEZ PÉREZ, C: «Os cruceiros de cápela: III. Concello de Brión», 
Cuadernos de Estudios Gallegos, 107 (1995). 
^ Arquivo da catedral de Santiago de Compostela: «Colección de documentos soltos», 
niim. 364. Tamén P. PÉREZ COSTANTI: Diccionario de artistas que florecieron en 
Galicia durante los siglos XVI y XVII, Santiago de Compostela, 1930, p. 186. 
"CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS", Tomo XLIII, Fascículo 108, Santiago 1996. 
(c) Consejo Superior de Investigaciones Científicas 
Licencia Creative Commons 3.0 España (by-nc) 
http://estudiosgallegos.revistas.csic.es


Os cruceiros de Cápela: IV. Concello de Ames

D'Emilio, James

Los documentos medievales como fuentes para el estudio de las parroquias e iglesias gallegas: el distrito de Monte de Meda (Lugo)

Monterroso Montero, Juan M.

Algunos ejemplos aislados de la presencia de pintura barroca española y flamenca en Galicia

Miguez, Víctor Manuel

O dominio da casa de San Fiz de Asma: Evolución e inversión dun domínio fidalgo durante o antigo réxime

Corral Varela, Juan Manuel

La polémica construcción del edificio del Banco de España en Santiago: Peripecias de postguerra

Not a member yet