1,721,018 research outputs found
St. Thomas and Modern Epistemology, Fr. Louis-Marie Régis, file 1 of 5
No full textHandwritten and typed lecture notes for Fr. Louis-Marie Regis' seminar on St. Thomas and Modern Epistemology during 1946 to 1947
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, Nicomachean Ethics, Book I: Final Drafts of Transcript, Critical Apparatus, and Source of References, file 5 of 6
No full textIncludes hand-written proof-reading notes on the critical apparatus.CRIT APP ETH I SRCE REF. (Ref to Bekker text by bk, ch, p, line; all Arist. ref are to Nic. Eth. unless otherwise noted. Ref to s. T. Sentencia are by page & line to tome XLII volumes 1 and 2).
[as of ~~~ ., 1999] page 1, line 5 1.1, 1094a1-2 1.24 C et M 1.11, 281a13 1.28 11.5, 1106a16-17 1.35 11.1, 1103a34-b1 1.47 V1.5, 1139b19
1.51 Meta. 1.1, 981a16-17 2.35 1.1, 1094b23-25; cf.s.T., p.11.79-80; cf. 1.9, 1098a20-28; 11.2, l104a1sqq. 3.13 Gen. et Cor. 1.1, 314al-6 3.15 An. III.7, 431a4 sqq. 3.22 1.2, 1095a15-17 3.29 II.2, l103b28 3.33 ibid. b29-30 3.35 ibid. b28-29 3.40 VI.4, 1140a2; Meta. IX.2, 1046bl-4; cf. ibid.
8, 1050a21 sqq. 4.15 1.1, 1094b6-7 4.24 ibid. b7-11 4.30 Meta. XII. 10, 1075a14-15 5.47 Meta. 111.2, 996a33-b1 5.48 1.4, 1096a17 6.15 Meta. IX.8, 1049b13-16; cf.s.T. n.1846
6.51 1.1, l094al-2 7.40 An. II1.9, 432b5 7.42 1.1, 1094a2
8.7 Comm :1= (opus nature = opus non errantis, quia natura = instr. primi moventis) 8.16 An. 111.10, 433a20-21; cf. ibid. a11-12
8.40 cf. Gilb. Por. In Boet. Hebd. PL 64.1322 (Haering 207.10-11)
8.45 Meta. XII. 10, l075a13-16 8.49 1.1, 1094a2 8.52 An. 11.4, 415b2-3 9.17 Gen. et Cor. 1.7, 324b16-17 9.24 cf. X.7, 1177bl-2; 1.6, 1097b28-29; s.T. n.119, p35.24-26 9.26 X.7, 1177bl-2 9.54 X.4, 1075a15-17 10.4 1.1, 1094a18-19
10.16 ibid. a2 1-22; Meta. 11.2, 994b12 sqq. 10.31 Phys VII.1,
242a19-20
10.49
Anal. Po.
1.22,
84a9-10;
ct.
ibid.
e c. 19 -2 2
11.11
1I.3,
l105b2-3;
et.s.T.
n.284,
p.28.80-86
11.17
1.2,
1094b 12-14
11.19
1.1,
1094a22
11.34
cf.III.5,
11 12b23; cf.
s.T.
n.476, p.143.73-76
11.44
11.3,
1105b2-3
12.9
1.7,
1097b20; X.6,
1176a31
12.11
I.9,
1099b12
12.18
1.3, 2
1094b5-8
13.7
V1.9,
1142aI2-13
13.9
11.1,
1103b24-25; cf.
s.T
n.254
(175-176)
13.11
V1.9,
1142a12-13
14.1
1.3,
1095a2-3
14.13
ibid.
a6-9
14.19
Eustrat.
pA5-46.82-87
(Mercken); p.27.13-18 (Heylb.) 14040 1.3, 1095a14 14.47 Meta. 1.1, 981b20-22 14.53 1.3, 1095a16-20 15.11 1.8, 1098b10-11 15.34 X.2, 1172b22 15.37 Lib. de causis prop. 1, pA6 (Pattin) 15044 cf. 1.5, 1095b19-20 15048 VII. 13, 1153b33 16.23 XA, 1174aI6-18 16.37 cf. 1.10 1099b 17-18
16.38 IV.8, 1123b18-21 16045 1.3, 1095b 23-24 17.1 1.3, 1095b25-26 17.32 *Comm. 8 Phys.: (hominem > optim. pftm. = perfici secund. scientias specul.) 17.34 1.3, 1095b31 sqq. 17042 1.5, 1096al 18.11 Boet. Cons. III, pr.2, 228.10-12 (Rand); PL 63.724 18.12 V.5, 1133b16-17 18.21 Polito 1.9, 127b19-22 18.31 Boet. Cons. II, pro 5, 196.8-9 (Rand); PL 63. 690 19048 IXA, 1166a30-31 19.51 cf. IV. 13,1127b7-9; s.T. n.840, p.253.140-145 20.3 1.4,1096a16 20.10 lA, 1096al617; cf. s.T. n.76, p.22.53 20041 Meta. XII.7, 1072a31-32 20045 Meta. XII. 10, 1075a12-19; cf.s.T. nn.2629-2631 20.51 XII. 7, 1072a31-32 21.7 lA, 1096a28; Meta. VII.6, 1031b13 21.8 1.1, 1094a23-25 21.27 1.5, 1097a17 21.38 1.3, 1095b17-18
21.45 1.5, 1097a20-23 22048 PhYS. 111.6, 207a8-9 22.52 cLPhys. VII.3, 246a15 22.53 1.7, 1097b1-2 23.3 1.5, 1097a33-34 23048 1.5, 1097b14-15 24.5 cf. Topic. Il1.1, 116b23; ibid. 11.11, 115a32 24.7 1.5, 1097b8 24.11 Boet. Conso. III pr.2, 228. 6-7; PL 63.724 24.44 1.5, 1097b22 24047 1.10, 1100b12-13 24.48 11.1, 1103b21-22 25.2 Phys VA, 228a14, bi 2504 1.13, 1102a5; X.6, 1176b1 25.10 cf. 3
An. II.5, 417a27-29 25.21 C et M II.3, 286a8-9 25.37 1.11, 1101a19-21 26.2 Boet. Cons. III, pr.2, 228.10-12; PL 63.724
26.14 X.10, 1177a16-17 26.40 Meta. XII. 10, 1075all-15
26.49 ad Meta. VI.3, 1027b25 cf. s.T.n.1230 26.51 I.6,1098a17; ct. X.7, 1177b23-24 27.46 ibid.; cf. X.10, 1177a17-18 27.51 Meta. 1.2, 982a14-16; cf. ibid. a32-b2 28.33 11.1, 1l03a24-26
28.41
1.6, 1098a15-18; cf.s.T. n.130; p.37.174-176 28.47 II.5, 1l06a22-24 28.49 I1.5, 1106a15-16 28.54 1.6, 1098al820 29.5 11.1, 1l03a24-26 29.14 X.7 1177a18-23 29.17 X.7, 1177b4-5; ct. s.T. n.2098, 587.10-12, 14-22 29.25 1.10, 1100a3-4 29.30 1.9. 1099a7 29.36 V1.5, 1140b15-16
29.39
ct. X.7, 1177a22-23 29.40 III.4, 11l1b26-27; cf. s.T. n.446, 134.176-180 30.10 V1.5, 1140b15-16 30.39 1.2, 1094b16-19 30.48 cf. VI.2,1139a27-28; ct. s.T. n.1130, 337.98-102 31.20 1.9, 1099a32-33 31.23 VIII. 1, 1155a5-6
31.25
ibid. all 31.26 X.7, 1177a34 32.9 1.10, 1099b13
32.37
A n. lILlO, 433a12-21 32.40 1.10, 1100a5 32.47 Boet. Cons. III pr.2, 228.6-7 (Rand); PL 63.724 32.48 cf. 1.5, 1097b14-16 32.52 1.10, 1100a8-9 33.3 1.11, 11OOa10-11
33.4
ibid. a32-34 33.16 cf.C&M 1.12, 282a3-4 33.24 1.11, l101a14-16 33.50 X.7, 1177a21 34.12 1.11, 1l00b20-22
34.19
Praed. 7, 9a4-5 34.22 1.11, 1100b5-7 34.32 V.l, 1129a7-9 35.6 1.9, 1099b27-28 35.16 cf. Phys. 1.6, 189b16 sqq. 35.35 IX.9, 1170b6 36.1 1.11, 1l01b5-7 36.6 VIII.2, 1155b27-28 36.20 1.12, 1l01b25-26 36.29 ibid. 22-23
36.53 1.13, 1102a5 37.5 1.13, 1102b17-18 37.11 I.13,1l02b26-27 37.26 An. 111.11, 434a13-14 37.30 1.13, 4
1102a26 sqq.; cf. ibid. 1103a1 37.35 1.13, 1102b16 37.42 1.13, l102b28-31 37.51 Polito 1.3, 1254b2-4 38.24 11.3,
1102aI6-17;
11.1,
l103a25-27
38.29
cf.
C&M
1.1,
1268b4-5;
11.4,
286bl9
39.1
II.4,
l105a31-34
39.4
V1.5,
1140b20
39.5
VII.IO,
1152a7;
cf.VII.2,
1146a6-7
39.39
11.1,
1103al4
40.5
V1.3,
1139bI5-17
40.12
V1.5,
1140b5-6;
ibid.
b20
40.35 II1.2, 1112a14-16; cf.III.3, 1113a9-11 40.38 1.13, 1103a1-10 41.35 Mem.et Rem. 2, 452a28 41.49 An. 111.7, 431aI6-18; cf. s.T. n.770, 231.130-134 43.5 11.1, 1103a3-5
43.34
11.1, 1l03a15-17 43.41 cf. V1.5, 1140a25-30 43.46 cf. IV.1S, 1128b33-34; VII.I, 1145a35-b2; VII.8, 1150a32-bl
44.2
1.13, 1103al-5 44.10 cf. 1.6, 1098a4-5; 1.13, 1103a2-3
44.22 VII.l, 1145a34-b2; cf. VII.8, 1150a32-34 45.26 V1.12, 11 44a3S-36 45.37 III.7, 1114a32-bl 46.5 1.11, 1100b141
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, Nicomachean Ethics, Book IV: Final Drafts of Transcript and Critical Apparatus, file 1 of 4
No full textIncludes handwritten proofreading notes. 34 pages, date unknown.Li.IV, Qu.1a Dicamus autem deinceps de liberalitate [1119b19]
CIRCA ISTUM quartum quaeratur, et primo utrum liberalitas sit virtus. Et videtur
quod non.
NlJLLA virtus oontrariatur inc1inationi naturali. Sed natura ad hoc inc1inat magis quod
5 sibi quam aliis provideat, cuius oontrarium liberalitati convenit. Dicitenim Philosophus
in quarto quod liberalis non est respiciens ad seipsum sed sibi ipsi minora derelinquit.
PRAETEREA. Per divitias sustentatur vita humana, et divitiae ad felicitate-m ordinantur
organice. Sed liberalis non est acreptivus nee cutoditivus divitiarum sed magis
emissivus, per Philosophum in quarto. Cum ergo omnis virtus ordinatur in felicitatem,
1 0 liberalitas non erit virtus.
PRAETEREA. Virtutes sunt cormexae, per Philosophum sexto. Sed liberalitas aliis non
est connexa: multi enim sunt virtuosi qui non possunt esse liberales eo quod non habent
quod aliis dent, et multi sunt liberales qui in aliis sunt vitiosi. Ergo, et caetera.
OPPOSITtJM patet per Philosophum.
1 5 DICENDtJM quod liberalitas est virtus, nam quibuscumque contingit rebus bene uti et
male, bonus usus earum pertinet ad virtute-m, per Philosophum hie. Sed pecuniis
[D.243vb] contingit bene uti et male, sicut etpassionibus et operationibus. Ergo, bene
uti pecuniis pertinet ad virtute-m; sed hoc pertinet ad liberalem. Ergo, liberalitas est
virtus.
20 AD PRIMOM argumenttm1 dicendtm1 quod virtuoso non solum sufficit sibi providere
sed aliis, quia homo naturaliter est animal civile, ut dicitur in primo huius. Sed ea quae
uni homini sufficiunt pauca sunt in comparatione adea quae multis sunt necessaria. Et
ideo liberalis plura expendit in alios quam in seipsum, non tarnen sic expendit in alios
quod omnino seipsum dereliquat et sibi propinquos. Sed in comparatione minora sibi
25 derelinquit quam aliis tribuit.
AD ALIUD direndum quod liberalis non est sic emissivus pecuniarum quin sibi
reservet unde sustentetur et opera virtutis operetur quibus ad felicitatem pervenitur.
Unde Philosophus dicit in quarto quod liberalis curat [0.363rb] de propriis ut per haec
possit aliis proficere.
30 AD ALIUD dicendum quod quidam sua oonsumunt superflue et tamen non sunt
prodigi, quia ilia constm1unt propter inte-mperantiam vel propter alia vitia. Eodem modo
quidam sua consumunt liberaliter et opus liberalis exerrent, non tamen sunt liberales
quia hoc non operantur propter habitum liberalitatis. Et similiter aliqui virtuosi licet sint
pauperes et nonhabeant quod dent, liberales tarnen sunt quia ut dicit Philosophus hie,
3 5 secundum substantiam id est facultatem. divitiarum liberalitas dicitur. Non enim
cognoscitur liberalis ex multitudine datorum sed in dantis affeetu: multi enim minora
dantes sunt liberaliores ex hoc quod minora dent ex maiori affectu. Unde proprie
liberalitas connexa est aliis virtutibus.
40 Li.IV. Qu.2a
CONSEQl1ENTER quaeritur utrtmlliberalitas sit circa pecunias. Et videtur quod non.
OMNIS virtus est circa passiones et operationes. Sed esse circa operationes [D.244ra]
est proprium iustitiae. Ergo, cum liberalitas sit virtus, edt tantum circa passiones.
PRAElEREA. Duplices sunt divitiae, per Philosophum primo Politicorum: scilicet
45 naturales quae ordinantur propter indigentiam naturae, cuiusmodi sunt cibum et potus;
et quaedam sunt artificiales, ut pecuniae quae inveniuntur propter commutationem
divitiarumnaturalitm1. Sed ad liberalem pertinet usus quartmIcumque divitiarum.
Ergo, et caetera.
PRAEfEREA. Diversarum virtutum diversae sunt materiae, quia virtutes distinguuntur
50 secundum obiecta. Sed [G.173va] pecuniae sunt materia iustitiae tam commutativae
quam distributivae. Ergo, non sunt materia liberalitatis.
oPPOSITtJM dicit Philosophus quod liberalitas mediatas est circa pecunias.
DICENDOM quod liberalitas proprie est circa pecunias: ad liberalem enim pertinet
proprie esse emissiVtml.. Et hoc patet ex hoc quod liberalitas alio nomine dicitur
2
5
I 0
I 5
20
25
30
35
40
45
50
largitas: quod autem est largum est emissivum et non retentivum. Hoc etiam patet ex
nomine liberalitatis: qui enim a se aliquid emittat iliud a sua custodia et dominio
deliberat, et animum suum ab affectu illius liberum ostendit: et ideo proprie liberalis est
emissivus. Sed ilia quae proprie emittuntur in alium sunt peclllliae: et ideo liberalitas
proprie est circa peCllllias.
AD PRlMUM: argumentum direndum quod alicuius virtutis duplex est materia,
propinqua scilicet et remota: sicut fortitudinis materia propinqua sunt passiones
interiores, puta timor et audacia, sed materia remota sunt aliqua exteriora, puta pericu1a
mortis. Et similiter temperantiae materia propinqua sunt delectationes et tristitiae, quae
sunt passiones; materia remota sunt obiecta istarum passionum, sieut cibum et potus et
opera venerea. Similiter est de liberalitate: liberalitas enim non consistit in multitudine
datorum sed in dantis affectu. Unde materia proxima liberalitatis sunt arnor et
concupiscentiae divitiarum sive peClllliae, sed materia remota sunt peClllliae.
Et per hoc patet ad formam quia passiones sunt materia propinqua et interior,
sed peclll1iae sunt materia remota et exterior.
AD ALIUD dicendum quod peCllllia in proposito non accipitur secundum quod
distinguitur contra naturales divitias. Sed omne illud peCllllia dicitur cuius dignitas id
est dignum pretium numismate pretiatur: et hoc potest esse equus, domus, et
huiusmodi.
AD ALIUD direndum quod aliter sunt peClllliae materia iustitiae et liberalitatis: iustitia
enim instituit aequalitatem in pecuniis attribuendo unicuique quod suum est. Sed non
pertinet ad iustitiam moderari interiores passiones animae circa pecunias, sed hoc
pertinet ad liberalitatem. Unde aliter sunt peClllliae materia liberalitatis et iustitiae.
Li.IV, Qu.3a
CONSEQUENTER QUAERITUR utrum proprius actus liberalitatis sit uti pecuniis. Et
videtur quod non.
AD LIBERALEM non solum pertinet dare sed etiam accipere et custodire: est enim
medietas inter dationes et acceptiones. Sed accipere pecunias et custodire non est eis
uti. Ergo, actus praecipuus liberalitatis non est usus.
PRAElEREA. Ad liberalem non solum pertinet dare sed expendere. Expendere autem
redundat in expendentem et non in aHum. Cum igitur nullus dicatur liberalis eo quod
circa seipsum expendat, uti pecuniis non est proprius actus liberalis.
PRAETEREA. Diversarum virtutum diversi sunt actus. Sed aliae virtutes utuntur
pecuniis, ut iustitia et magnificentia. Ergo, non est proprius actus liberaHs.
OPPOSITUM: dicit Philosophus: dicit enim quod unoquoque optime utitur qui circa
singula quae operatur habet virtutem. Divitiis ergo optime utitur qui circa eas habet
virtutem. Iste autem est HberaHs. Ergo, et caetera.
[0.363va] DlCENDUM quod uti pecuniis est proprius actus liberalis, nam quibus
contingit bene uti et male, bonus usus pertinet ad virtutem. Sed Hberalis est bene uti
divitiis. Ergo, bene uti est actus eius. Illud dec1aratur sic: virtus proportionatur suo
obiecto, et actus virtutis speciem sumit ab obiecto. Nunc autem liberalitas est circa
pecunias, ut dictum est, et est virtus. Ergo, actus eius sumit speciem [D.244va] ab
obiecto. Sedpecuniae non quaeruntur nec habent rationem bani nisi secundum quod in
usum hominum veniunt: ergo, actus liberalitatis erit usus pecuniarum.
AD PRIMUM argumentum direndum quod sicut in artificialibus et allis operativis non
solum pertinet ad operantem uti suo instrumento sed ipsum disponere et conservare,
sicut ad militem non solum pertinet gladium extrahere, sic ad liberalem non solum
pertinet uti peClllliis tribuendo, sed ipsas conservare ut tribuere possit [G.l73vb]
quando oportet et quibus oportet.
AD ALIUD dicendum quod liberalitas immediate est circa affectus et passiones animae,
ne per immoderatam affectionem pecuniarum impediatur a debito usu earum. Sed
duplex est usus peClllliae: uno enim modo homo utitur eis expendendo eas circa
seipsum; et alio modo dando aHis. Nunc autem liberalitas moderatur affectionem
3
5
1 0
1 5
20
25
30
35
40
45
50
animae ut ne impediatur alterutro usu. Et ideo non solum pertinet ad liberalem dare aliis
sed circa seipsum expendere; et utroque modo utitur pecunia.
AD ALIUD dicendum quod diversimode uUllltur pecuniis virtutes diversae: liberalitas
enim utitur pecuniis in quantum huiusmodi scilicet ut aliis benefaciat; sed iustitia utitur
eis secundumrationem debiti ut unicuique reddatur quod sibi debetur; et magnificentia
utitur eis in magni operis expletionem. Unde se habet quasi ex additione ad
liberalitatem; uncle aliter uUllltur istoo virtutes usu pecuniarum.
Li.IV, QuAa
QUAERITUR utrum ad Iiberalem.maxime pertineat dare. Et videtur quod non.
LIBERALITAS dirigitur per pruOOntiam sicut quoolibet alia virtus moralis. Sed ad
prudentiam magis pertinet conservare quam dare: dicit enim in quarto quod illi qui non
quaesierunt pecunias proprio labore sed ab aliis susooperunt sunt liberaliores, quia sunt
inexperti [D.244vbJ indigentiae. Experientia igitur facit ad conservantiam, et per
consequens liberalis qui habet dirigi per pruclentiam non est dare sed magis conservare.
PRAEIEREA. De eo quod aliquis principaliter intendit neque tristatur neque ab eo
cessat. Sed liberalis quandoque in dando tristatur, neque omnibus dat, ut dicitur hic.
Ergo, et caetera.
PRAETEREA. Ad illud ad quod aliquis principaliter intendit nititur onmibus viis quibus
potest. Sed accipere et petere multum iuvat ad abundantius dare. Sed liberalis non est
acooptivus nec petitivus. Ergo, eius non est principaliter dare.
PRAErEREA. Homo magis obligatur sibi providere quam aliis. Sed in dando providet
aliis, et in expendendo sibi ipsi. Ergo, liberalis est magis expendere quam dare.
OPPOSITl1M dicit Philosophus.
DICENDUM quod adliberalem maxime pertinet dare, quia acceptio est sicut pecuniae
generatio, et custodia est habitus et possessio.. Cum ergo actus HberaHs sit uti
pecuniis, actus eius nec erit accipere nec custodire, sed solum erit eius actus emittere.
Sed quanto aliquid in distantius emittitur tanto a maiori virtute prooodit; maioris ergo
virtutis est quod homo emittat pecunias in alios quam quod expendat circa seipsum.
Cum ergo virtus intendat illud quod est perfectius, liberalis magis intendit uti pecuniis
dando quam circa seipsum expendendo. Et hoc etiam probat Philosophus quinque
rationibus.
AD PRIMUM argumentum dioondtnn quod ad liberalem pertinet conservare pecunias
ne inutiliter expendantur aut inutiliter conserventur; nec est minoris virtutis utiliter dare
quam utiliter [0.363vb] custod.ire, quia plura requiruntur ad dare quod habet rationem
motus quam ad custodire quodhabet rationem quietis. Unde quod illi qui susooperunt
pecuniam ab aliis acquisitam sint liberaliores si solum hoc eis conveniat quia sunt
inexperti indigentiae, tunc non essent vere liberales: sed inexperientia tollit quandoque
impedimentum liberalitatis: quia homo impeditur a liberalitate [D.245ra] dupliciter: Uno
modo propter timorem inopiae ex experientia procedentem, et illud impedimentum
aufertur per inexperientiam. AHo modo aufertur per amorem quem habet aliquis circa
pecunias sicut circa proprium opus: quod enim aliquis acquisierit proprio lahore magis
diligit, et ideo parentes suos filios et poeta sua carmina diligunt sicut proprium bonum.
Et ideo qui non acquisierunt pecunias sed ab aIiis susooperunt sunt liberaliores quia
minus impediuntur.
AD ALIUD dioondum quod virtuosus non solum delectatur in proprio actu [G.174ra]
sed tristatur de suo contrario. Nunc autem actus proprius liberalitatis est dare ut OOoot,
cui contrariantur duo: non dare quod convenit, et dare quod non convenit. Et ideo de
istis tristatur, etmagis tristatur de primo quia principalius opponitur suo ac1ui proprio.
Nec etiam dat omnibus, quia per hoc impediretur proprius eius actus: si enim omnibus
daret, tunc non posset dare quibus conveniret, ut dicitur in isto quarto.
AD ALIUD dicendum quodaccipere est quoddam pati et dare quoddam agere, et idem
non est principium actionis et passionis. Et ideo cum liberalis sit proprie dare, eius non
erit accipere nec per consequens petere, quia ita est in naturalibus quod illud quod est
4
maxime activum est minime passivum, ut patet de igne. Et ideo cum liberalis sit
maxime emissivus, nee est receptivus nee per consequens petitivus; accipit tamen
seClllldum liberalitatis convenientiam a propriis possessionibus quas bene curat ut aliis
satisfaciant.
5 AD ALIUD dicendum quod natura ad hoc inclinat quod homo sibi provideat, et ideo ad
virtutem moralem magis habet quod aliis provideat
Li.IV, Qu.5a
1 0 QUAERITUR utrum liberalitas sit maxima virtutum. Et videtur quod sic.
VIRTUS est quaedam similitudo bonitatis divinae, eo quod per virtutem assimilamur
substantiis separatis. Sed per liberalitatem maxime primae causae assimilamur, quia
prima causa omnibus dat abundanter.
PRAEfEREA. In his quae non sunt mole magna idem est maius et melius. Sed
1 5 liberalitas magis habet rationem bonitatis, quia bonum est sui diffusivum, et ad
liberalitatem pertinet maxime diffimdere. Est ergo virtus operativa et per consequens
maxima.
PRAEfEREA. Propter [D.245rb] virtutes homines amantur et darificantur. Sed per
Philosophum inter virtuosos liberales maxime amantur; et per Boetium liberalitas
20 maxime elaros facit.
AD OPPOSITUM. IlIa virtlls est maior quae tendit ad bonum magis commune. Sed
fortitudo et iustitia tendunt ad bomnn magis commune. Ergo, et caetera.
DICENDUM quod illa virtlls est melior quae ordinatur ad bonum communius: dicitur
enim in primo huius quod bonum communius est divinius et melius; et ilIa virtus est
25 melior quae ordinat:u1" ad bonum melius. Nunc autem liberalitas intendit aliqua
dupliciter, unum primo et per se scilicet moderari affectiones circa dationes et
acceptiones pecuniarum, et secundumhoc liberalitati praeferuntur fortitudo et iustitia et
etiam temperantia, quia sicut bonum divinum praefertur humano, sic in bonis humams
bonum commune praefertur bono privato. Sed iustitia et fortitudo intendunt bonum
30 commune, iustitia in tempore pacis, et fortitudo in [0.364ra] tempore belli. Sed
secundum modum iam dictum liberalitas intendit bonum privatum, quia moderari
affectiones. Similiter in bonis privatis bonlUIl corporis praefertur bonis exterioribus, et
temperantia intendit bonum corporis. Ergo, tam fortitudo quam iustitia et temperantia
praeferuntur liberalitati. Alio modo intendit liberalitas bona inventa in omnibus his; per
35 hoc enim quod liberalis est emissivus, melius se potest habere circa expensas circa
corpus proprium expendendo -~irca bonum commune quantum ad fortitudinem et
iustitiam. Sed quia unumquodque iudicandum est secundum id quod principaliter sibi
convenit, dicendum quod liberalitas non est maxima virtutum.
AD PRIMUM argumentlUIl dicendum quod etsi prima causa omnibus det, hoc tamen
40 non est quia amat ea quae dat, sed magis quia amat quibus dat. Sed datio liOOralis
magis consistit in amore eorum quae dat quam quibus dat.
AD ALIUD dicendmn quod unaquaeque virtus [D.245va] est diffusiva proprii actus.
Unde actus multarum virtutum sunt meliores quam pecuniae quas effimdit liberalis.
AD ALIUD dicendum quod liberales non amantur maxime amore honesti sed amore
45 utilis: utiles enim sunt in datione pecuniarum, et secundum hoc liberalitas facit maxime
daros, ut dicit Boetius. Aliis tamen virtutibus magis debetur amor honestatis.
Li.IV, Qu.6a
QUAERITUR utrum prodigalitas et illiberalitas sint opposita. Et videtur quod non.
50 aPPOSITA sunt circa idem. Sed illiberalitas [G.1 74rb] et prodigalitas non sunt circa
idem: illiberalitas enim est circa affectiones pecuniarum, sed prodigus non afficitur
pecuniis, quia non curat de eis.
PRAETEREA. Opposita non possunt simul inesse eidem. Sed idem potest esse
prodigus et illiberalis. Ergo, et caetera.
5
PRAETEREA. Habitus speciem slUllit a fine. Sed multi sunt prodigi propter
voluptates, circa quas est intemperantia. Ergo, prodigalitas magis opponitur
insensibilitati quam illiberalitati.
OPPOSITUM patet, quia virtus moralis est medilUll inter duo extrema opposita. Sed
5 liberalitas est medilUll inter prodigalitatern et illiberalitatem. Ergo, et caetera.
DICENDUM quod oppositio vitionun ad se invicem et ad virtutem attenditur penes
superabundantiam et defectlUll. Sed prodigalitas et illiberalitas se habent seClUldum
superabundantiam et defectlUll. Ergo, sunt opposita circa liberalitatem. Ergo, sunt
opposita circa liberalitatern. Sed intelligendum quod diversimode consideratur in eis
1 0 ratio superabundantiae et defectus: si enim consideretur interior affectio circa pecunias,
avat1;1s se habet seClUldlUll supe~exces~lUll sirot ~~ll~' p!us .debito diligens, e~
prodlgus secundlUll defectlUll Slrot CIrca eas mmus~sohcltudmem gerens. SI
consideremus emissionem pecuniarum, prodigus se habet secundum excesslUll, quia
superablmdat in dando, et illiberalis seClUldlUll defectum quia in dando deficit.
1 5 AD PRIMUM argumentlUll dicendum quod prodigus circa pecunias afficitur, non
tamen sicut superabundans sed sicut deficiens.
AD ALIUD dicendum quod nihil prohibet opposita esse in eodem dummodo non
secundum idem: tarnen ab eo quod est principalius unumquodque [0.245vb)
denominatur. Unde sicut liberalitas quae est virtus principaliter est circa dationes ad
20 quas ordinantur acceptio et retentio, sic prodigalitas et illiberalitas principalirer sunt circa
dationes sed seClUldario circa acceptiones et retentiones. Prodigus enim superabundat
in dando sed seClUldario deficit in aocipiendo, et e converso est de illiberali. Contingit
tamen quandoque quod aliquis deficiat in dando, quod pertinet ad illiberalem, nee tarnen
superabundat in accipiendo, ut dicit Philosophus hie. Et hoc duplici ratione: quidam
25 enim nihil dantes nolunt ab aliis recipere ne cogantur eis retribuere. Quidam etiam
nolunt ab allis recipere ne cogantur ob amorem ab illis a quibus accipiunt aliquod turpe
operari.
Similiter aliqui superabundant in dando, quod pertinet ad prodigum, nee
deficiunt in accipiendo. Sed superabundant sicut illiberales, et hoc duplici ratione.
30 Quandoque propter necessitatem, qui enim superfine consumunt sua statim eos
derelinquit sua substantia; et ideo si voluerint dare coguntur [0.364rb] ab aliis recipere,
ut dationem suam continuent. Quidam etiam quandoque propter defectum virtutis: multi
enim non dant boni gratia et ideo non curant qualitercumque nee undecumque accipiant;
et tales propriam conditionem habent prodigi, quia superabundant in dando, et
35 secundariam illiberalis. Et ita non seClUldum idem sunt prodigi et illibera1es.
AD ALIUD dicendum quod non semper superabundat prodigus in dando propter
voluptates, sed quandoque eo quod sic est dispositus quod non curat de peClUliis.
Frequenter tamen prodigus fit intemperatus et hoc propter duas rationes: qui enim in
dando aliis superabundat circa proprias voluptates expendere non veretur; et similiter
40 qui propter bonum virtutis non datde faeili incidit in delectationes malas. Et ideo dicit
Philosophus quod prodigi multi sunt intemperati.
Li.N, Qu.7a
QUAERITUR utrum prodigalitas et illiberalitas sint vitia. [D.246ra] Et quod
45 illiberalitas non sit vitium videtur.
QUAE naturaliter adveniunt non sunt peceata. Sed illiberalitas [G.174vaJ naturaliter
advenit. Consequitur enim senectutem et omnem irnpotentiam.
PRAEIEREA. Appetitus eorum quae sunt substantia hominis et per quae vita
conservatur non est vitiosus. Sed divitiae sunt huiusmodi. Ergo, cum ad illiberalem
50 pertineat talis appetitus, illiberalitas non erit vitium.
PRAETEREA. Idem videtur de prodigalitate. Remotio alicuius quod impedit hominem
a felicitate non est vitiosa. Sed divitiae impediunt hominem esse felicem, ut dicitur in
fine septimi huius. Cum ergo prodigus maxime emittit divitias, ideo et caetera.
PRAEIEREA. Si prodigalitas esset peccatum, esset peccatum in moribus. Sed non est
6
ita, per Philosophum in quarto: dicit enim quod prodigus non est invirilis.
OPPOSITllM dicit Philosophus..
DICENDUM quod i1liberalitas et prodigalitas sunt peccata: in omnibus enim quae
consishmt in quadam mensura, per defectum et excessum illius mensurae provenit
5 peccatum. Sed orrmia quae SlIDt ad fmem in quadam mensura consistlIDt:
commensurata enim SlIDt fmi sicut medicina sanitati. Sed divitiae SlIDt de numero
utilium ad fmem. Bonum ergo hominis consistit circa eas secundum quod ea quaerit
secundum quandam mensuram, scilicet secundum quod SlIDt utHia ad vitam hurnanam
secundum hominis conditionem; et ideo qui ab ista mensura deficit vel ipsam excedit est
1 0 vitiosus. Sed illiberalis superabundat in quaerendo et retinendo et deficit in dando,
prodigus autem deficit in quaerendo et retinendo et superablIDdat in dando. Prodigalitas
ergo et i1liberalitas SlIDt peccata.
Irerum. Bonum virtutis consistit in quadam aequalitate rationis. Sed bane
aequalitatem corrumpit tam defectus quam excessus. Sed virtus non corrumpitur nisi
I 5 per peccatum. Ergo, ista duo SlIDt peccata, quia CorrumPlIDt virtutem.
AD PRIMllM argumentum dicendum quod incllnationes naturales regulandae SlIDt per
rationem, quae principatum tenet [D.246rb] in natura humana. Ideo licet senes
secundum inclinationes naturae superablIDdanter quaerant subsidia pecuniarum sicut
ornnis indigens suae indigentiae complemenl1.ml, si tamen hoc faciant praeter rectam
20 rationem, non excusantur a peccato.
AD ALIlJD dicendum quod appetitus divitiarurn est sicut eorum quae sunt ad fmem; et
ideo in tantum recedit a vitio in quantum cadit sub regula a recta ratione sumpta. Sed
talis non est appetitus illiberalis, et ideo vitiosus est.
AD ALIlJD dicendum quod divitiae secundum se consideratae non impediunt hominem
25 a felicitate sed magis promovent. Cum enim felicitas sit operatio non impedita, felix
indiget bonis exterioribus ne per eorum defectum ab operatione impediatur: nimia tamen
solicitude circa pecunias impedit operati
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, Nicomachean Ethics, Book V, X: Final Drafts of Transcript and Critical Apparatus, file 1 of 3
No full textIncludes hand-written proof-reading notes on the transcripts. 18 pages, date unknown.Li.V, Q.01 [Cf.II-II.58.1:"Utrum.convenienter definitur iustitia
quod est perpetua et constans voluntas ius
suum unicuique tribuens" ad 3m, 4m, 5m.]
* * * * * *
[O.371ra] .... virtuosum requiritur velle iuste operari perpetue.
AD ALIUD dicendum quod perpetuitas non refertur ad actmn vohmtatis sed ad
obiectmn, ut dictmn est. Ideo bene additur constans quia ad habitmn virtutis non solmn
requiritur velle perpetue operari bene, sed in hoc proposito constanter permanere. Et
1 0 ideo dicitur constans et perpetua.
AD M.JllD dioondumquod princeps et iudex attribuunt unicuique quod suum est sive
ius sumn, per modum dirigentis et imperantis. Et princeps est custos iusti, per
Philosophum in quinto. Sed ad subditos pertinet tribuere unicuique quod sumn est per
modum executionis. Et ideo non solmn est iustitia in principibus et iudicibus, verum
1 5 etiam in subditis.
Li.V, Q.02
QUAERITUR utnun iustitia sit virtus generalis. Et videtur quod non.
20 GENERALE non condividitur suis speciebus. Sed iustitia condividitur aliis virtutibus.
Ergo, iustitia non est virtus generalis.
PRAElEREA. Iustitia et iniustitia opponuntur. Sed iniustitia quae est peccatmn in
alterum non est peccatmn generale sed condividitur ad illud quod est peccatmn in
seipsmn. Ergo, et caetera.
2 5 PRAElEREA. Iustitia est quaedam virtus moralis sicut temperantia et fortitudo. Sed
nulla aliarmnest virtus generalis. Ergo, nee iustitia.
OPPOSITUM dicit Philosophus: dicit enim iustitia non est pars virtutis, sed est tota
virtus.
DICENDllM quod iustitia ordinat hominem ad altemm. Sed hocpotest esse dupliciter,
3 0 aut singulariter consideratum aut in communi, scilicet prout ille qui servit toti
communitati servit omnibus contentis sub ilIa communitati. Et ad utrumque iustitia se
potest habere secund:mn propriam rationem, quod illud quod est partis continetur sub
toto quia pars non est praeter sumn totmn. Nunc autem quaelibet particu1aris virtus
ordinat hominem ad aliquod bonmn particulare. Sed iustitia ordinat hominem ad
3 5 bonmn commune; et ideo, ClUll totum sit generale, ad omnes sui partes....
[textu hie abrupto vacat reliquumfo.371rl
Li.V, Q.03
40 [0.37lva] QUAERITURnunc de obiectoiustitiae, et primo utnun sit circa passiones.
Et videtur quod sic.
OMNIS virtus moralis est circa voluptates et tristitias, per Philosophum secundo huius.
Sed voluptas et tristitia sunt passiones. Ergo, et caetera.
PRAElEREA. Ad iustitiam pertinetrectificare operationes exteriores. Sed operationes
4 5 exteriores ab interioribus procedunt: propter enim inordinatmn amorem venereorum
procedit homo ad adulterium et propter superfluum amorem pecuniarum procedit homo
ad furtum. Ergo, ad iustitiam pertinet rectificare interiores passiones.
PRAEIEREA. Sicut iustitia particularis est ad alterum, sic et legalis. Sed iustitia legalis
est circa passiones: alioquin non seextenderet ad virtutes morales, quae manifeste sunt
5 0 circa passiones. Ergo, iustitia particularis est circa passiones.
PRAEIEREA. Per iustitiam dirigitur homo in his quae sunt ad alterum. Sed per omnia
quae sunt huius vitae dirigi potest homo ad alterum. Ergo, iustitia habet materiam
genera1em et non specialem.
OPPOSmlM dicit Philosophus hic.
2
5
1 0
1 5
20
2 5
3 0
3 5
40
4 5
50
DICENDUM quod iustitia specialiter est circa operationes etnon circa passiones. Ratio
primi est quod virtus moralis est circa omnia quae dirigi possunt secundum rationem.
Sed operationes exteriores et res dirigi possunt secundum rationem sicut et interiores
passiones. Ergo, aliqua virtus est circa operationes et res exteriores sicut circa
passiones. Cum ergo iustitia sit ad alterum, et per operationes homo ordinetur ad
alterum et non immediate perpassiones, quia per operationes et res exteriores homines
ad invicem communicant, non autem passiones nisi secundum quod sunt principia
operationum: iustitia ergo principaliter est circa operationes.
Ratio secundi patet ex duobus: Primo, ex eius subiecto quod est voluntas, quia
motus et actus voluntatis non sunt passiones, ut dictum est, sed motus appetitus
sensitivi passiones dicuntur. Cum ergo iustitia sit in voluntate ut in subiecto, non erit
circa passiones. Secundo, patet idem ex obiecto, ut iam dictum est, quia iustitia est
circa personas quia homo ordinatur ad alterum; et per passiones non ordinatur
immediate ad alterum. Ideo, et caetera.
AD PRIMUM argumentum dicendum quod omnis virtus moralis est circa voluptates et
tristitias, non tamen sicut circa propriam materiam. Dicit enim Philosophus septimo
huius quod delectatio est fmis principalis virtutis moralis, ad quem respicientes
unumquodque dicimus bonum vel malum; et in primo huius dicit quod non est bonus
qui non gaudet bonis operibus nec est iustus qui non gaudet iustis operibus.
AD ALIUD dicendum quod operationes sunt mediae inter ipsas res et passiones. Et
ideo contingit uti uno sine altero: ut si aliquis surripiat bona alterius non intentione
habendi --ibi est operatio sine re --sed intentione nocendi; vel si aliquis concupiscat rem
alterius, quam tamen surripere non velit. Et ideo licet iustitia sit circa operationes, non
tamen oportet quod sit circa passiones. Quia tamen res exteriores sunt obiecta
operationum, et passiones interiores sunt principia, et operationes magis sortiantur
speciem ab obiectis quam a principiis, ideo iustitia quae est circa operationes magis
respicit res exteriores quam passiones.
AD ALIUD dicendum quod iustitia legalis respicit bonum commune, ad quod ordinatur
bonum quodcumque particulare. Sed iustitia particu1aris respicit bonum unius personae
singularis, ita quod non se extendit ad bonum alterius personae. Et ideo, cum
quaedarn virtutes morales respiciant passiones, iustitia legalis magis potest esse circa
passiones quam iustitia particularis. Verumtamen licet iustitia legalis aliquo modo
respiciat passiones, hoc solum est ex consequenti in quantum sunt principium
operationum.
AD ALIlJD dicendum quod omnia quae sunt huius vitae ordinantur, non tamen
immediate: passiones enim non ordinantur ad alterum nisi mediantibus operationibus.
Et ideo iustitia habet pro materia operationes et non passiones.
Li.V, Q.04
QUAERITUR utrum iustitia sit praeclarissima virtutum, ut dicit Philosophus. Et
videtur quod non.
MAlUS est attribuere de proprio alicui quam eidem de suo. Sed actus iustitiae est
tribuere unicuique quod suum est, actus autem liberalitatis est tribuere eidem de
proprio. Ergo, et caetera.
PRAETEREA. Illud per quod aliud ornatur praec1arius est eo. Sed magnanimitas est
ornatus omnium virtutum. Ergo, magnanimitas praeclarior est quam iustitia.
PRAETEREA. Virtus est circa difficile et bonum. Sed fortitudo est circa difficillima:
ergo, praec1arior quam iustitia.
OPPOSITUM.dicit Philosophus.
DICENDUM quod si quaeratur de iustitia legali, manifestum est quod praeclarior est
aliis virtutibus inquantum bonum commune, ad quod ordinamur per iustitiam extendit
bonum proprium sive privatum, ad quod ordinamur per alias virtutes. Et de ista dicit
hic quod est praec1arissima virtutum, quia neque Hesperus neque Lucifer ita [0.371 vb]
3
admirabilis sicut iustitia. Si quaeratur de iustitia particu1ari, adhuc eminentius duplici
ratione. Primo, ex parte subiecti: est enim in voluntate aliis existentibus in appetitu
sensitiva; et voluntas cum sit potentia rationalis excedit appetitum sensitivum qui est
potentia irrationalis. Secunda sumitur ex parte obiecti: quia aliae virtutes dirigunt
5 hominem in his quae pertinent ad seipsum, sed iustitia dirigit hominem in his quae
pertinent ad altermn; et ideo dicit Philosophus quod iustitia est bonum alienum. Et
similiter perfectioris hominis est bene se habere ad alterum quam ad seipsum, iuxta
proverbium Chiantis cuiusdam poetae dicentis quod principatus ostendit virum, quia
princeps non solum oportet disponere seipsum sed altermn; et ideo optimus est ille qui
I 0 est iustus, et pessimus qui est iniustus, quia optimus est qui bene se habet ad seipsum
et ad alium, et pessimus qui deficit ab optimo.
AD PRIMUM argumentum dicendum quod licet liberalis det de proprio et iustus det alii
quod suum est, tamen liberalitas solum considerat bonum propriae virtutis, sed iustitia
bonum commune. Et praeter hoc liberalis non potest recte dare aliis absque iustitia, et
I 5 ideo iustitia praeclarior est.
AD ALIUD dicendum quod magnanimitas in quantum superadditur iustitiae ornatus est
iustitiae et superaddit quandam specialem bonitatem supra iustitiam. Ista tamen bonitas
in nihil potest sh iustitia: fundatur enim supra eam. Unde si ista bonitas separari
posset a iustitia, praec1arior esset.
2 0 AD ALIUD dicendum quod licet fortitudo sit circa difficiliora, non tamen circa meliora:
fortitudo enim utilis est tempore belli, sed iustitia est utilis tempore belli et pacis.
Li.V, Qu.05
2 5 QUAERITUR utrmn medium iustitiae sit rei vel rationis. Et videtur quod non sit
medium rei.
QUIAratio generis salvatur in omnibus speciebus. Sed virtus est habitus electivus in
medietate quoad nos existens determinata ratione prout sapiens determinabit. Ergo, ista
conveniet iustitiae. Est ergo medium rationis.
3 0 PRAElEREA. Circa ea quae sunt bona simpliciter non contingitaccipere superfluum et
diminutum, per Philosophum secundo huius. Sed iustitia est circa bona simpliciter, ut
dicit Philosophus hie. Ergo, circa iustitiam non est accipere superfluum nee diminutum
nisi secundum rationem. Cum ergo sit in medio, non erit in medio rei sed rationis.
PRAElEREA Medium in aliis virtutibus dicitur medium rationis eo quod accipitur per
3 5 comparationem ad diversas personas, quia quod uni est parum alii est multum. Sed
illud accidit in actu iustitiae: non enim eadem poena punitur qui percutit principemet qui
percutit personam privatam.
AD OPPOSITUM. Iustitia attribuit unicuique personae quod sibi est aequale. Sed
aequale est medium rei inter magis et minus. Ergo, et caetera.
40 DICENDUM quod aliae virtutes sunt circa passiones in quibus rectitudo accipitur
secundum quod homo bene se habet in eis ad seipsum, nee vituperatur homo nee
laudatur ineo quod patitur passiones. Non enim laudatur nee vituperatur qui irascitur
aut timet, per Philosophum secundo huius, sed solum vituperatur in hoc quod excedit
debitam proportionem ad seipsum, et laudatur in hoc quod se habet ad eas secundum
4 5 quod convenit suae personae. Et ideo in aliis virtutibus non est idem medium quoad
omnes, sed medium in aliis determinatur quoad nos. Sed medium iustitiae est
cornparatio exterior sive res cuius est usus qua quidem re nos utimur ad alios per
iustitiam attribuendo unicuique quod sibi aequale est secundum proportionem et
secundum dignitatem. Sed aequale est medium reale inter magiset minus et non solum
5 0 rationis. Et ideo in aliis virtutibus solum medium consistit in medio rationis, et iustitia
consistit in medio rei. Unde medium in iustitia commutativa accipitur secundum
proportionem arithmeticam, quod quidem meQium est rei.
AD PRIMUM argumentum dicendum quod medium iustitiae non solum est rei sed
simul est rei et rationis; sed medium in aliis virtutibus est ita medium rationis quod non
4
5
rei: quia non oportet quod si comedere sex nimium et comedere duo sit nimis parum
quod comedere quattuor sit medium, ut dictum est super secundum huius. Unde in
aliis virtutibus d:ifferunt medium rei et rationibus, sed in iustitia simul concurrunt.
AD ALIUD dicendumquod aliqua dicuntur simpliciter bona dupliciter: uno modo quia
omnibus modis sunt bona, et sic sunt virtutes bonae simpliciter, et in talibus non est
accipere super-[O.372ra] fluum et diminutum. Alio modo dicuntur bona simpliciter
quae in se et absolute accepta sunt bona, et sic dicuntur honores et divitiae et talia bona
simpliciter: non enim sunt mala nisi per excessum aut defectum, et circa talia bona est
iustitia.
lOAD ALIlJD dicendum quod iniuria illata principi et personae privatae aliam et aliam
habet proportionem, et ideo vindicta est inferenda secundum diversam
proportionalitatem. Et ista proportionalitas est secundum medium rei.
I 5 Li.V, Qu.06
QUAERITUR utrum actus iustitiae sit tribuere unicuique quod suum est. Et videtur
quod non.
QUIA ad iustitiam non solum pertinet res debito modo disponere, sed actiones
iniuriosas puta adulteria et homicidia cohibere. Sed in tali cohibitione non attribuitur
2 0 unicuique quod suum est.
PRAETEREA. Distributiva est pars iustitiae, ut patebit. Sed in distributiva non
attribuitur alicui quod est suum, sed magis quod est commune de novo appropriatur.
Ergo, et caetera.
PRAETEREA. Iustitia cum sit virtus moralis non solum est in principibus sed in
2 5 subditis. Sed tribuere unicuique quod suum est solum pertinet ad principes.
OPPOSITUM patet per defmitionem iustitiae prius datam.
DICENDUM quod materia iustitiae est operatio exterior sive res qua operandoutimur et
ad aliam personam ordinamur secundum quod ipsa/fxterior alii personae attribuitur
secundum proportionem aequalitatis. lllud autem dlcitur proportionatum unicuique
3 0 quod est sibi proportionabile. Et ideo cum iustitia tribuat unicuique quod suum est
proportionabile, unicuique quod suum est tribuere dicitur actus iustitiae.
AD PRIMUM argumentum dicendum quod in emptione et venditione, in quibus primo
et principaliter attenduntur lucrum et damnum, damnum dicitur quando aufertur ab
aliquo quod sibi convenit, et lucrum dicitur cum aliquis habet plus quam sibi convenit;
3 5 et ex hinc derivantur lucrum et damnum ad omnia ilia in quibus invenitur iustitia, ut
ubicumque sive in quibuscumque operibus vel per quaecumque aliquis habet plus de
bonis, dicitur lucrari; et qui plus habet de malis dicitur damnificari. Unde, cum iustitia
cohibet homicidium vel adulterium, illi qui plus habet de bono pro eo quod voluntatem
complevit plus infert de poena, et ita sibi attribuit proportionabile et per consequens
4 0 quod suum est.
Ad formam dicendum quod tribuere unicuique quod suum est principaliter
invenitur in emptione et venditione; ex hinc tamen derivatur ad alias operationes
commutativas.
AD ALIUD dicendum quod totum et pars non sunt simpliciter diversa nec simpliciter
4 5 eadem, ut vult Philosophus primo Physicorum, ita quod quod est commune non est
simpliciter alienum a parte. Et ideo cum in iustitia distributiva attribuitur personae
singulari id quod est commune, quodammodo attribuitur sibi quod est suum.
AD ALIUD dicendum quod principaliter distribuere pertinet ad principem, pertinet
tamen subditis in quantum contenti sunt recta distributione. Sed in principibus est sicut
5 0 in dirigente et imperante sed in subditis sicut in exsequentibus.
5
5
I 0
I 5
20
25
30
35
40
45
50
Li.V, Qu.07
QUAERITUR utrum iudicium sit actus iustitiae. Et videtur quod non.
UNUSQUISQl1E bene iudicat quae cognoscit, ut dicit Philosophus primo huius. Sed
vis cognoscitiva perficitur per prudentiam et non per iustitiam. Ergo, magis est actus
prudentiae quam iustitiae.
PRAETEREA. Ad unamquamque virtutem moralem est bene iudicare circa propriam
materiam. Sed quod est cuiuslibet virtutis non est proprium iustitiae. Ergo, et caetera.
PRAETEREA. Iudicium proprie est actus iudicis. Sed iustitia non solum est in iudire,
sed in subditis. Ergo, et caetera.
AD OPPOSITUM est significatum nominis, quia iudicium est actus iudicis: diciturenim
quasi iuris dictum.
DICENDllM quod iudiciumproprie nominat actum iudicis. Iudex autem dicitur quasi
ius vel iustumdirens. Sed iustum vel ius est obiectum iustitiae, ut dictum est. Ergo,
iudicium importat determinationem sive defmitionem iustitiae; ex consequenti tamen
iudicium dicit defmitionem sive determinationem in omnibus actibus exterioribus.
Sed intelligendum quod ad iudicium duo requiruntur: primo, virtus dans vel
proferens iudicium, et hoc est ratio quia direre vel proferre rationis est; secundo,
dispositio ex qua proredit ista dictio vel prolatio, et hoc est iustitia. Sicut enim ex
fortitudine homo disponitur ad fortiter agere, sic per iustitiam disponitur ad iudicare.
Unde iudicium est iustitiae actus sicut habitus inc1inantis: sed est actus rationis sicut
proferentis.
AD PRIMUM arg1llI1entum direndum quod per hoc iudicium est actus iustitiae
[0.372rb] et prudentiae sed diversimode: unius enim est sicut inc1inantis, et alterius
sicut proferentis.
AD AUllD direndum quodper alias virtutes morales homo ordinatur ad seipsum, sed
per iustitiam ordinatur ad aliud. Unde iudicare de his quae pertinent ad ipsum hominem
pertinet ad alias virtutes, sed hoc non est proprie iudicare, quia iudiciumproprie respicit
alium, sicut et iustum. Unde proprie iudicium convenit iustitiae.
AD ALIl1D dicendum quq.od iudicium pertinet ad iudicem sicut ad imperantem et
dirigentem, quia homines fugiunt ad iudirem sicut ad iustitiam animatam, per
Philosophum hic; sed in subditis est sicut in exsequentibus.
Li.V, Qu.08 Eius autem quae secundum partem iustitiae [1130b31]
CIRCA ILLUD quaeritur utrum commutativa et distributiva sint partes iustitiae. Et
videtur quod non.
ILLUD quod noret multitudini civitatis non est pars iustitiae, quia ad bonum commune
ordinatur iustitia. Sed distributiva nocet multitudini communitatis, tum quia per ipsam
consumuntur opes communitatis, tum quia per distributivam corrumpuntur mores
hominum. Nam per Tullium: deterior fit qui accipit et ad idem sperandum semper
paratior. Ergo, distributiva non est pars iustitiae.
PRAETEREA. Distributiva est bonorum communium. Sed communia pertinent ad
iustitiam legalem et non particularem. Ergo, non est pars iustitiae particularis.
PRAETEREA. Unum et multum non diversificant speciem. Sed in distributiva
attribuitur multitudini et in commutativa personae singulari. Ergo, et caetera.
OPPOSITUM dicit Philosophus: dicit enim quod iustitiae una pars est in
distributionibus et alia in commutationibus.
DICENDllM quod iustitia particularis respicit personam singularern quae comparatur
ad civitatem sive communitatem sicut pars ad totum. Duplex autem est ordo totius ad
partem: Unus est partis ad partem, et huic assimilatur ordo unius personae ad aliam
personam; et hunc ordinem dirigit iustitia commutativa. Alius est ordo totius ad partem,
et huie assimilatur ordo communitatis ad personam singularem; et hunc ordinem dirigit
iustitia distributiva. Unde in iustitia commutativa ab eo quod est unius personae
attribuitur alteri, sed in iustitia distributiva ab eo quod est commune datur uni personae.
6
Quia ergo per iustitiam particularem orclinamur ad personam singularem, et dupliciter
potest aliquid ordinari ad personam singularem, ideo duplex est pars iustitiae
particularis, una scilicet distributiva et alia commutativa.
AD PRIMUM dicendum quod sicut in largitione liberalis moderatio servanda est et
5 declinatio a ratione est vitanda, sic in distributione. Unde etsi iustitia distributiva
consumat opes communitatis, non tamen hoc facit praeter rationem nee distribuit quibus
non oportet nee ut non oportet. Et ideo non corrumpuntur per ipsam mores hominum.
AD ALIUD dicendum quod motus recipit speciem a termino ad quem. Iustitia autem
legalis respicit bonum commune, sed iustitia particularis ordinatur ad bonum
I 0 particulare. Et ideo, licet utraque sit rerum communium distributiva, diversos tamen
terminos respiciunt. Et quia distributiva ordinatur ad bonum personae singularis, ideo
magis est pars iustitiae singularis quam legalis.
AD ALHJD argumentum dicendum quod iustitia commutativa et distributiva non solum
differunt secundum multum et paucum, sed differunt secundum rationem debiti. Alio
I 5 modo enim debetur illud quod est commune personae singulari et quod est sibi
proprium. Et quia proprius actus iustitiaeest tribuere unicuique quod sibi est debitum,
ideo diversae partes sunt secundum speciem distributiva et commutativa.
2 0 Li.V, Qu.09
QUAERITUR utrum in iustitia distributiva et commutativa eodem modo sit
accipiendum medium. Et videtur quod sic.
UfRAQTJE iustitia sub iustitia particulari continetur. Sed in onmibus partibus
temperantiae vel fortitudinis sive aliarum virtutum eodem modo accipitur medium.
2 5 Ergo pari ratione, et caetera.
PRAElEREA. Forma virtutis est esse in medio secundum rationem determinato. Sed
unius virtutis una est forma. Ergo, cum iustitia sit virtus una, eodem modo accipietur
medium in iustitia.
PRAElEREA. In iustitia distributiva accipitur medium attendendo ad dignitatem
3 0 personarum. Sed dignitas personarum attenditur in commutativa, sicut in punitionibus:
magis enimpuniendus est qui [0.372va] percutit principem quam personam privatam.
Ergo, et caetera.
OPPOSITUM dicit Philosophus: dicit enim quod in iustitia distributiva accipitur
medium secundum proportionem geometricam et in iustitia commutativa proportionem
3 5 aritlnneticam.
DICENDUM quod in iustitia distributiva datur quod est commune personae singulari,
et tanto maius quanto ilIa persona maiorem dignitatem habet in communitate. Dignior
enim persona plus recipit de bono corrnununi. Sicut in toto dignior pars plus habet de
formalitate, sed ista dignitas in diversis diversimode consideratur: quia in communitate
4 0 aristocratica intenditur dignitas sec'lllldum virtutem, in oligarchica secundum divitias, et
in timocratica secundum liberalitatem, et in aliis similiter. Unde in ista iustitia
distributiva attenditur aequalitas secundum proportionem geometricam: quia non fit
secundum aequalitatem rerum sed secundum proportionem rerum ad personas, ita quod
maior persona plus recipiat et minor minus. Et in hoc consistit proportio geometrica,
4 5 quae non respicit aequalitatem secundum quantitatem sed solum secundum
proportionem, ut dicatur sicut octo ad sex sic tria ad duo, quia utrobique est proportio
sesquialtera, ubi maillS continet totum minus et medietatem eius. [Sed non est
aequalitas secundum quantitatem, quia novem excedunt sex in tribus sed tria excedunt
duo in uno.] Et talis aequalitas attenditur in iustitia distributiva. [Si enim q
St. Thomas and Modern Epistemology, Fr. Louis-Marie Régis, file 4 of 5
No full textTyped notes in French, titled "Textes epistemologiques de Saint Thomas d'Aquin" for Fr. Regis seminar on St. Thomas and modern epistemology•
Ep1stemologie-REGIS:p.l)
'INTRODUCTION:
11 st a'~i t d' approf§nd1r 1a tneta.~bYfJique de 1a oonna,iseaAoe telle que le. oono~ve.lt ltAngslique,et te11,_Qu'an verite, on dOit Ill. ooneid6rer, ai on veut vraiment e'q)11quer Ie. nature et les prooedl§a du oonnaitre huma1n. Or,llo q esprits sont telJ.ement :1rpbuS des theories idea11 etes, que inoonsolenman nt nous avona teridenoe 'a. irttrOdu1.re "a 1'interieur de 1& synth" eee thomiste des e1~menta qui non ae~eme~t, sont des ajoutes 1 1a synth~6e primitivo(oe qui se~ait un perfeotion~mertt,s'i16 etaiant vraie),maiS qui vont al'enoontre de oette synth~S at oontredisent I'esprit mame'de toute 1a phi10EJophie. , "
Pour Atre en me3ure de oomp~~rid:fe oes teftesde I I Aquinat a, 11s nous faut ::dono oOll1ll}.encer pa.r \IDe sorte de trs.'lfIUl d ,~'As" ()u de puri1ioation, il faut pratiQuer que1que pau les methodes oathairtiques,qui vont nettoyer notre intelligenoe d'une multitude ,de prejuges qui 1'enoombrebiet la rendre oapable de se.ieir dans toute son aouite at son integralite 1a veritable nature de la theorie thomlste du oonnaitre humain.
Pour pa,rvenir ..A oes resultats,nous allons nous s ervir del' histoiredes probl 'emes epist'mologiQues~nonp~ oomme ph6nom~neB histor1~ Ques,mais oomme ma.tm~re 'a retlexion philosophique.Noue allons dono faire ~a philosol-~lie des 1 'hietoire des problemes epistemolOfiQUeS afin de :voir I'intelligence humaine ~n aote m~me dlalaboration,et d e~aayer de saisir Ses lois de nature,lois qui oommandent son aotivite,ohaque fOis qu'aucun prejuge ou T)roo6de artifioiel ne vient la detol1rner de sea tendenoee natu-rullles et r~ndre 1 f ensemble de ses operations absolument inintelli~]).8.
Or,l'histoire des probl~meD epiatemologiques se divise en deux / seotions,bien tranoheee;la prem1~r.e ~~otion,qui va dee presooratiques A1& fin du XVI~me ei~ol e, est fr enohern~nt REALISTE, aJ.ors que ls. seoonde,du XVII ~me 'a nos jours,est sussi franchement IDEALISTE.Bi nous voulons avoir un sene precis pO'U' ces deux Jpith~te8(un texto de BrunBohvi.rg noue l.e donnera:"Idealisme peut avoir un sens tr es prJciG,~ oondition de ne pas eevarer la theorie de la conna,issance et Ill. metaphyeiqlleioar preelA6ment I idea.
li sme souti ent Que toute la metaphysiQue so reduit a. Ill. theorie de 1a oonnais~anoe.L·affirm~tionde l'3tre a our base IS. determ nation de It tre OOW~E CONIro••••••••••• th se admirable~ent nette par OPPo~1tion au REALISM ME qui a pour base l'intuition de lf3tre EN TAMT QU'ETRE'lOf.Lalande,Vooabulaire teohnique, vol. I,p. 324, notafJ) 0
Noue sommes d~nc en presenoe dtune mat1~re historique qui pr&sente deux esprit. apparamment contrad1ctoires,et 11 s'agit de decouvrir laquelle dee deux contient la verite, ou ce qui est plus precis,leQuel des deux esprits oonduit, 1 la possession de Ill. ver1ta.Or,pour Ie savoix,nous avona qut~ lee voir AItoeuvre et considerer leurs resultat•• Or,le REALI81m ancien,dont las h'sitatione initia~es ont ete suiviel de construotions du genre de' Ils oellel de Platon et dtAristote,a atteint son .ommet dans 1& synth~se thomiste,pour dJcliner aneui te jusqu'au XVII~e si~ole QUi assi8tail son deoas at 1 Ira. naiseanoe d~ Bon rival,l tld.'alisme.NlJUS allons done)faire 1& philosophie de 1 'hiato1re des d.o otrinel ep1stemologique. anoiennes.,oomme preparatlon"! I etude de la oon8truotion thomiste :ce sera 1e Ier LIVRE de cette etude. '
Puis noue Iftlldierons la synthllse thom! ete en 811em3me,dans les el~ment. metaphysiQues et, psyoholog1Ques atin de ~lr 110RDRE Qu1elle oontient:oe sera Ie SECOND LIVRE de cet~a ~tude.
Entin,si nouo en aVOns :La tempQ~nous tarons 1& phi1osophie d~ 1'histoire des dootrines 'pistemo1ogiqueS MacE~NES afibde ~1r ere qui les OPPOSE aux doctrines thomistes et la raison d~ oette oppo.-1t1on: Oe eera. notre TROISIEME LIVRE. 575-45 (Institut dIEtudes medievales)
(Ep1stJmolog1e-REGIS:p.2)
LIVRE PREMIER
Phl1osoph1e de Ithisto1re ano1anne du problems ~p1stemologigue
WPr A 3ter un reg~d attentif a l~ oroissanoe
des ~tres a partir de leurs d~buts,telle e
est l~ meilleure m~thode drinvestigation"
(Aristote,I Pol .. ,2,1252a21+»)
Tout cs livre premier n1a qu'un but:prJparer les e~prits a la saiAie int~gr~o du vcritqble probl~me ~pist;mologique,en les purifiant de touteB Bortes d l t3rrenns3t de pr~jugf8 qui ('}ui noua inolirmnt a consid~rer 1a q'16stion ~pist fmologique, soit comme un pseudo-probl~me, soit comme 1 , TOUT de la philosophiejil ~ <.lone une fonction cathattiqua,sB. fin est de r€tablir 1'\ S'Ulte spirituellj~ de llhomme afin qu'fll puisse vivre sa vie d connqissmce telle quI elle doit etre vfoue,d:ms un cllmat convenable et seIon un r~gime conforms a ses ~p1r~tions les plus n~turelles.Or,le clima~ et Ie r~gime n~turels l l'homme crest Ie. irnRITe,donc une entite qui impl~que essentiellement reI ~ t ion et une rel~tion de mesure-mesure.Or, toute entit~ rel~tive est difficila ~ s~sir,o~r elle inolue une complexit~ dl~l~ments dont la saisi~ ordonne.e est nEcess~ire ~ une juste conceptlo~ de sa nqture. Un exem),le d r ordr'9 m~thJmatique nousfera mieux comprendre la nqture dfune relqtion"Si je dis Ie nombre 9,ce dernier est inintellig1ble et ne peut exister,l moins que Ie no~bre "1 ft n1ait d1abord ete intel11ge at conQu comme exist~t,c~ Ie nombre "9" est MERURe p~ ltunite,dlo~ entre les deux eXistent une rel'ltion dG mesure-mosure.Maia si Ie nombre "9" est inintelligible et ininexist~t s~s llintelligibilite et l'existence du nombre "ln,ce dernier,au contr~re est intelligible et existant sans le nombre "9ft .l'mais ~ors 11 nfest plus MESURE;ce qui veut dire que des deux entites en preaence,l'une(le nombre"9")e8t essentiellement RELATIVE,alors que l~ sec~nde(!e no~bre r:l") peut etre relative,mais ne l'ost pas n6cessai~ement.
Or,la vfrite se present~t e. la reflexion comme une relation de mesure-mesure,il st~~git de sr;l..iroir,lequel dee deux elements qui la constituent est mesur~,et qual est le mesure,Or,les deux elements en presence sont 1e oonn~ssdn~~ et Ie connu,ou comme on dit habituellement,le SUJET-OBJET"Determiner laquel de ces deux elements nesu~e l'autre est par Ie f~it meme detorniner,qui ,du sUjet et de 1lobJet,est essentiellement RELATIF;donone PBut atre intelligible sans sa rtlesure;est-ce Ie cOIDll1.issantTest-ce la realite oonnue? Pour oe fliir(~,il est indubit~ble que rIa nature des deux elements en pres.ence dOlt 8tre PRe-connue,cru-on ne oompare at ne mot en relation que deg termes que lfon conn~it deja.Connattre llhomme,connaItre Ie. realite,voill ce'"qui est; pr€sU!:rl"osee a una zHleorit3 satisfais~.l!te··de la "1'ritA,puisque et 1'hornme et la rel:ilite entra oomme elements ou termes de 1& relo.tion qui In. dufinit.Or,nin l'un ni l'~utro de ces elements ne sont faci1es d'acc ~s,c~ nous ditn Aristote,en plus des d1fficultes souleveee par1e L.'1yst~re de ce quJest l'homme et lea autres ree.litss,dont Ie. nature se oaohe souvent sous des apPRXances trompeusos,il y ales difficultes aouleveee par la faiblesse meme de notre intelligence qui fait de nous des oiseaux de nuit en faoe de Ie. olartet~ intelligibi1e des choses(Metaphysique, livre II,oap,,1,983b5-lljS.Thomas,lect.I,nn.279-286).De la les mille obstacles auxquels l'human1tJ devait la1re face avant de pouvo1r vra1ment ooncevoir clairemant la nature de 1a 'I",~rit' et les diversos r4..l1sations dont elle et~t capable,De la aussi proviennent les mille he8itat1ons~lea tttonnements innombrables ~li constituent 1a trame de 1 1histoire de ce probl~576-
45 Epistemologie-REGlS~p.3) (Institut drEtudes rredievales)
me que nous 70ulona soumettre aune r~flexion philosophiQue afin de decouvt±r Sa structure intioe et pouvoir determiner ~ la fois at cs qu: il ES'r et ce qu'il N'EST PAS.
Pour etre capable de s1 aventurer dans ce d#dale historicophilosophlqUe
sans se perdre,mA.is surtout -,our pouvoir en sortir avec une
vision nette st integrale de notre probl~me,il noue faut une methode de travail
aesez souple et aSSdZ ferme pour suivre lea ainuoBites du probl~me et
nous guider vers les vrais principoa de solution.Or,il est un princi~e methodolo~
i~ue cOijstamment pratique par leg anoiens et dont la formulation
noua a eta donne par ~ristote au debut de ses Politiques:npr~terun regard
attentif ~a la oroissance dee ~tres,~ p~rtir de leurs debuts,te1le eet la
meil1eure methode d'lmreetigation~(Politiques,I,2,1252a2!t-26).La mise en
exercice de cette r~gle d lor de la decou~rerte philosophique va. nous donner
le plan de notre premier line,o'est-~dire,.v~noue aider a SFd-sir t9ute la
s~ruct1.ire philosoph1que qui se dega.ge de l'hi sto ire du pl'obl ~me ppietemologlque.
La premi~re chose a f~ire selon le conseil d'~riQtote,ctest de chercher lea debuts,les originp.s de notre probl~me afih de voir ce qui a concouru a lui donner naissance:co sora notre premier chapitreoUne fois see origines deoou~rertes,i1 faut stadior sa croissance,les lois C\ui la dirigent et l~s divers stages qui la caraot~ri3ent:oe sera la mati~re~ des ohapltres de.. i~me,troiei~me et quatrl~me. Nous serons almrs en mesure de peroevoirintegralement l~ vr~ie nature d~ problema en dega~ant ses lois struoturales des contingences historiques qui ont ~lcompagne son d€ve~oppeoentiet 0 .era la mati ~re d u chanitre cinqui~me,chapitre-oonolusion de ce premier livre de notre Jtude"
Chapitre ler :les origines du probl~~e epistemo1ogique
"11 est tout a fait dtun philosophe
ce aentiment;s' etonner"L~ philo~ophie
n' a. p~ d' autre originelf (Platon).
Lorsque d~a son Theeth~te(155 n) au cours d1une d disOussion sur le relativisme de Prot~oras,Platon prof~re cat enc?.noe quifait de Itetonnement Ie principe psyoholo~ique de la reoherche phiJoso~ phique.il semble bien avoir formula una verite gener81e qui s'appliQue-l
toute recherche philosopgique,quelle qu1elle Boit,et consequemment,a lletud.
e du probl~me 6pistemologiq~e,c~r c'est precisement au cours d'uhe di~ cussion epistemologique qutil formule cenprincipejde p1us:trente ~~nces apr'es,Aristote exp1icite cet enonce de Bon Maitre, au debut de ses Metaphyei~e9,et lui donne valeur universel1e de· principe non seulement pour les debuts historiques de 1& sp~culatioll philosophique,mu,is en fai tune 10i de son progr~s ~ travers les ~es:"Ce fut l'etonnement qui entxaina les pr~ miers penseurs,comme d'ailleurs ceu~ dtaujourdJhui,aux speculations philosophiques. Au debut,ce furent les difficUltes("apor~n")le9plus appabsntes qUi les frapp~rent d'etonnement{"thaumasantes"),mais biant8t ils furent intriguls par dea difficultes("di~por~santes")beaucoup plus ~randea•..•• Or,apercevoir une difficulte(wapor6n~) et .tato~n~r("thaumadzonn)~clesta~ouer son ignorance" (Met.,A,2,982b12-l8icf.aussi:983al2jRhet",i,11, 137&ill Or,parmi ces difficu1tee lee plus grandee qui f~app~rent d1etonnement 1 esprit des cheroheurs,Aristote mentionne comme l'un des probl~meB les plus difficile8~celui meme qui nous preo~cupe:le pro~l~me de la VERlTe(Met.,&,l,993a30-1.'32;,et ce qui plus est,il d~finit la ph!losophie:la science de la
577-45 ·(Epist em, -Institut d! ,hud'35 mediefvales :REGI8:P. 4)
VeRIT~(~93b20-21). QUinze siecles plus tard,saint Thomas d'Aquin reprend
Ie th~me merne e'Aristote et ITexploite tant dans ses commentaires du Phil~sophe{
cf. I Met,nh.,lect. 3,nn 54-56~66-67;II H~t~ph. ,lect.l,nn.274-2gg)que
ses oeuv.r as per sor~l:311 es(Ia IIae"qu..3,a.8,0.73.:+a44-b22;quo32,'Ly7,c.g931'6894a14;
qu.41,~.4,~ 5,936b7-14iqu.45,a.4,~ 3,946bl5-23iDe Potentia,~I,~t.
2,o.,p.189jII Sent.t18,qu.l,aej~o.,'P.45';I~,qU.105,a.7,c.,p.633a42-b2jln
Psalm. VIII,"'. 2). II en est .de meme pour 1 t~re moderne,ou cependant la notion
de philosophie est si diffJrente de la notion claesique;et Desvartee affirm3
avec l~ meme fermete que Platon At Aristote que 11admiration ou l'etonnement
l:3st lf~e de la recherobe philosophique(Passions de Itime,II~ms partie~
article LIII,edttion Tannery"Vol.XI,P.373. 5-17;II Ia1l1e maditation,'Tol.I X,P.
4,).Et plus pr~s de nous,Oll€-Laprune parle dG l'admiration oomme le ressort
mor~l de la vie philosophique et liame de lleducation(cf. son Discours
sur IfAdmdration,druns BLONDEL,L~on Olle-Laprune,ltftch~vement et l~avenir
de son oeuvre, Pari s,PP. 2g0, ~296, c1te dans Lal'3Ilde,Vocabulaire"p.23}.
8i les principaux penseurs ades epoques si dlverses ont utilieelt etonne~nent .et en ont fait Ie principe meme de la recherche philosopbique.il est de toute impo~tance que dans une recherohe telle qua calle ~e nous entreprenons n~us soyons rensei~es,dea Ie debut,de cet §t£t dltm~~t caracterise la pensea philosophique at en est le ress ort s~uret,ca~ sa oonnaissance exaote nous servira do lu~iere pour deoouvrir ou se trouve Ie veritable probl~me epistemologique et comment Ie rRsoudra sans ltamoJ.ndrir ni lui donner des .~roportions d~mesureesoNous allons donc,dans ce cha-pitre premier nous ••••" ••l attacher a deco uvrir ca qutest lietonnement,~n demandant ~ oeux qui l'ont utiliser de nous Ie f~ire oonnaitra.Et comme les mots sont Ie eigne des idees,et ces derni~res signes des realites,noua alD Ions divise~ ce ohapitre en deux seotions:
A)la definition 'du mot
B)la dlfinition de la notion
A)le mot eto".lnement et ses equivalents latins et grece.
L9 mot franCais etonnernent
vient de "ex-tonare" at sig:1ifie:frapper de stupeur(cf~O.Bloch,Diotionnair.,
etymologique da la langue franCaise»Pal'is,Presses uni...,ersitaires,
1932,p.275);on l'utilise comme synonyme d1adrniration qui traduit le latin
"admiratio" et le grec ltthaumadzeinl1.Or,des deual: vocables sont eux-m8mes
deeet derives,car "admir~tio" origine de I'ImJ.rus" qui deSigne quelque chose
d'etran~e,un prodi68,un evenement dont on ne trouvo pas Ifexplication(~f.
Erneut-Melleit,Diot.etvrnologiqUe de la langu~ latinoDParis,Klincksieok,
1939IP.619),~ors que nthri,1b.madzainl'l deri-ro de "thaumar.l'J'dont la signific.....
tion e~t id'3ntique au~mirualt latin(c:f~ BoisA.cq,Dict. stymologique de la lan-.gne
grecque,Paris,Klincksieck,l923,p. 335) .Le "mirus" et Ie ttthaimalT sent
dono l'OBJET de catte re9.otirm h"-lm'3.~.na qui porte Ie nom cl\!;'aC.1'!1irati1ol1 o1! de
"to thaumadzein",et cette rEaction de lthomme consiste dane un sentiment
assaz obscur dtaveu d:ignoranoe et de criLinte en fRoce de l'insolite et de
l' inexplique. .
8i nous 9Jlal:r sons les textas des ancisns,on s' apercoit rapidemant qulils utilisent . ~ de fa90n synonymique nes vocables tout~ fait diffsrents de ceux que nous ve:J.ons de voir. Ainsila "dz~t~Sis" et 13 "to apoJ!ein" sont util.isee par Plat/on(cf•..\s17,Lex icon platonicum~Leipgig, 19~5,PP.4, vol. IIlvol. r,p. 253) at ~ri stQte(cf. Bonitz, Index Ar1stotel1oUI. Berlln,Rei••r,IS70,p.309a69-b5iP.S5&l6-39Joomme equivalents de "thaumadzein" alora que lNapnria" et l"apor~man remp~acent61. "thauma" et po.s~ent la m3me .ignitic~tion.De meme ,saint Thomas utilise l~ "duhitatio" COmmA .ynonyme d" admiratio" et la"dubitabilet?prend 1& pla.ce dll "mirabile",ou .noore,la "quaeetio"et l~interrog~tio" sont utilise.s pour expl1Querla wd~'~
578-45 . (Epist~m.-Institut dlEtudeS m~di€v.)REGIS)P.5 )
t~si sd I .Ar1stote (cf. I PSt "h.•-lect. XXI,nn 1-7;lect. XXII, XXXI"n,l ;lect. X~II, n.l;II'Ps•.An.,lect.I,n.1-7iII M~taph8)loct.I.llt sequentesiI De an1ma,leot~ II et saquentes;Do C~elo et Mundo.lect.II sequesteB,etc.).Or,la ndz~t~sis" lanquaest1o~interrogatio"jutle "to aporein-~)oria" ainsi que son equi~ent 1~tin"dubit~t1o-dubitabile~ns semblent pas 3tre synonymes du mot etonnement ou adL'liration. . '
EIIl outite,les ~!\ciert~ r.JettEin't line relat'ion bien definie entre lletonnement.et ~~~ ~yrtdhyme~) etlfighb~ance.De aorte que wi nousreaumons ce que cette enquet~ ~ut 19 vootbUla1re utl11s' nous l arport~ ~oici oe q~e nous avons:l)t;>out d~l1Il1lri1et ltact~. sUbjedtlf,l.'J,t;t,(d,~beo~ se trouve l' homme,1l y a les mota;~thaum~dz~1h~,poteihL~z~t~~i~O~eeles~~cs
:nadm1r~tiowdub1t~tib~~~~eStio~ihte~rogatio-lnquisitio" ., .': dh~ ~ all ~.:d.h~U,. ' '"
2)pour designer ltOBJET d{ 6et ~t&t,df~me,~l y ~ 1e~ mota:
~'bauma~apbt ~~apor~~aft oh~. lee· . gracs . , "li~um.mit,b 1~wdubi~abll.~4u!eribileftchez les 1~t1nB. 3) lligndr~uoedst touj6urb thiie l1!31 ta.o1!le meme de cet et!t dllme,
et cettm ignorance porte sur ~n cortai~ aspeot de l'objet de l'etonnement. ,
B) In~lyse de la notion d'etonnement chez les grecs et les latins, La p1ura11~e des term~s dont ae servent les anciens pour expliquer 1e contanu de l' etonnement nous eat un indice de le. complexite de cetta notion.Essayons dono de penetrar plus avant ~ l'int'rieur du concept m~~e dfetonnement a. fin dlen saislr toute la nature.Or,si les grecs se conten~ent d'utiliser ~ fona le fait de l'etonnement,ils n'en donnent a peu pr~s jamais une descrip'tion satisfaisante(cf.les dialogues de Platon pour l'uti11B~t10n constanta du Wthaumaston"de Iftaporla" etc. ide m~Mo lea prologues ~ialactiques qulArie~ tote place au debut de ohacnne de sea grandes oeuvres(Metaphyaiques,Eth1qu.eqUes,Phyaiques,Politiquea,At sa notion meme de dialectique tells que exp6gee dans ses Topiques:cf.Regia,l'Opinion selon Iristote,Paris,Vrin,1935,ohap.V,PPP.205-268J.11 n'an 'infest pas de meme de l'Angelique dont certetines explioations doctrinales sont: inappreci~bl~s pour 1a clarification de la botion d"tonnement ou ~Rdmiratio".Voici,en partioulier,un texte dont la clarte nle. rien a deairer:"Ad admirationem duo-conourrunt,ut potest acoip1 ax vor~is Philoso~hi in p~incip10 metaphys&corum(lib.I,cap.2,982b12-l8):qUOruM UNUM eat,quod 0 a u a a illius quod admiranns,sit OCCULTA; SECUNDUH eat quod 1n eo quod miramur appareat a11quid per quod videatur CONTRARIm~ ejus DEBERE ESSE, quod miramur. Siout a11quis poaset mirari ai 7ideret feerum ascebdere ad calam1tam, ignorans ca.lamitae VIRTUTEM (voioi 1a "causa oocultaw), oum videatur quodferrum na.turali motul debeat tendere dorsu~. Hoc autem contingtt d u pl 1 c it e r:uno modo secundum SE : a110 modo Q.UO AD NOS. QUO AD NOS qUidem,quando cauaa effectus quem mira.mur,non eat occu!ta ,1m p1iciter,sed est occulta huic vel illijnec IN RE quam miramur est diapositio REPUGNftNS effectui quem miramur,secundum rei veritatem,sad solwn secundum OPINIONm~ admira~tis;et ex hoo contin6it quod id quod dat UNI mitum vel admirabile,non est mirum vel admirabi1e a1teri;si~ut sciene virtutem calamitae per doctrinam vel per experimentum,non miratur praediotum effeotum,ig8orans autem miratur. SECUNDUM BE autem allquld est mlrum vel admlrabl1e,cujuB causa slmpl101,ter est occulta.,st quando IN RE est oontraria disposit10 seoundum naturam effectui qui apparet;et ieta non solum posssunt diei 579-45 mira in aotu,vel mira in ~otent1a,Qed atiam MIRftCULA,quas1 (Epistem. -I'1st!tut d' Etudes m'dievt-U es:P0 RECHS, p~ 6)
habentia in se atimirationis CftUSAM.Cnusa 6t1tem occultissima. et remotiasima.
a nostr~~ sensibus est DIVlNA,~lao i~ ~ebue omnibus secretissime opetatur.
Et ideo illa quae sola. virtuto divine. fiurtt in rebus illis in quibus .est
na.turalis ordo ad CONTRARIUM effectum "iel ad contrarium MODm{ faoiendi",diccuntur
propria ml~acula;sa. vero quae 11.f\tURA FflCIT ;nobis autem vel al icui
nostrum occulta••••••miracula diol nonp6Bsuutl'ed solum MIRA vel M(JRABILIA"
(Q,uestion disputae De'~· Po'tentia,qu.6,a.2jc.,P,.;,.g9'-.n.....b;cLaussi :cr Sel1t.,H~,
qu.l,a.3,o.,p.455;Ia,qu.l05,a.7,p.633a42.b2;In Psalm.VIII;vo 2:10;In II Thes.
cap.2,lect.II,vArsGt 9;III Cont.Geht.jda~.lOl).
Ce texte de l'Angelique est canital pour la dete~m1nation de l'
OBJET de l'etonnementjil Ie c~raoteris~~a~ deux ele ments:l)tout d'abord
il contient uno OPPOSITION interndt"app~tef~ iliqu.,.id per quod videatur
CONTRARIUM T ejus DEBERE 3sse"(cf.supta)js on afi&11~e la nature de cetta
opposition interne dana les exel'!lples ds "m re.'bi11all jC!ti'iJ. s·ag~,sse du mouvement
des marionnettes,~~ de Itincommensurabilite de la diagonale(cf.I x4t.
1ect.~IIJn.67),ou de l'attraction-du fer par l'aima.nt(cf.De Potentia.,looo·
citato),dans tous les cas 1 'opposition a Imeu entre deux comportements
d J un etre de na.ture:11 y a un oomportement qui DEVRAIT etre et qui n fest pa..8;
:i1 y a un comportement QUI NE DEVRAIT PAS etre~et qui
est.
Ainsi Ie com~ortement norm'3J. d 'un etra inanime est de ne paG BE rnouvoir 1udlmeme,
et voila ~ue In. mationette e 'af2:~.te,r:J.arche,parle,etc •••De meme,le fer
laisse ~ lui meme,tombe;or,voil~quTil se met ~ monter en presence de lla1ment.
II yna donc, au sein meme de 1" admirabi1 e", un DeSORDRE au moinsapparent,
et eonsequemment une opposition entre ORDRE et DSSORDRE:puisque 1a notion
de d€sordre est inintelligible sans reference a la notion dtordre dont
elle est la pri-,ation.Et ce desordre ou ce'~te absence d~ord:requi provoqua
lladmiration:voila Ie premier e1emont essentiel de l'Objet de l l etonnement.
2)Hais 11 est un second 61 ament qui est auss i essentiel que Ie premier,et c ' est 1a CAUSE INC~9NUE de ce deeordre a.pparent;car 10rSqu'Olll c'-'nstate que les choses ne reagissent pas normalement,on c'lnclue tout de suite ~ la presence dtune FORCE qui contraint son compo:rtement normal et luisubstitue une e.ctivite qui samble contredire II activit~ na'tiurelle, et 11 existence de, cette cause au. forc e INCONNUE tel est Ie second ~lement de l'objet de lletonnement~et dans ce second el~ment,coMme dans Ie pramier,nous ~encontrons une OPPORITIONt cel1e de deux CAUSES ou foroee,dont l'une noue est connueet dont l'autre nous ~chappe. Ainsi, Ie. natWt"3 I :UllTIHee est oamse de mobilit~$ mais d I une 1.1i:hbil i te PASSI... VE qui ne prend pas llinitiative de ses mouvel'!lents;et comma 1a marionette est inanim.~J at qU'3 cependant elle sembI e prendre I' INITIATIVE cie ses mouvementa,qu'e11e semble avoir touts l'activite de
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, Nicomachean Ethics, Book III: Final Drafts of Transcript and Critical Apparatus file 1 of 4
No full textIncludes hand-written proof-reading notes in the transcript. 43 pages, date unknown.Eth.III, Qu.1a Virtute itaque et circa passiones et operationes existente et caetera [1109b29]
HIC IN ISTO TERTIO libro determinat Philosophus de principiis voluntarii et involuntarii: circa quem primo QUAERATUR utrum voluntati possit inferri violentia. Et videtur quod sic. UNUMQUODQUE potest cogi a potentiori. Sed voluntate humana aliquid est potentius, ut causa prima. Ergo, potest cogi. PRAETEREA. Omne passivum cogitur ab activo quando immutatur ab eo. Sed voluntas est vis passiva: est enim [G.162vb] movens et motum, per Philosophum in tertio De anima. Ergo, et caetera. PRAETEREA. Ille motus est violentus qui est contra naturam. Sed motus voluntarius patest esse contra naturam, ut cum voluntas recedens a bono tendit [D.224va] in malum. Ergo, et caetera. AD OPPOSITllM. Quod fit a voluntate non fit ex necessitate. Sed quod fit a violentia fit ex necessitate. Ergo, coactum sive violentum non fit a voluntate; et per consequens voluntas non potest cogi. DICENDUM quod voluntatis duplex est actus: unus qui est eius immediate quasi ab ipsa elicitus, sicut ipsum yelle, et alius est actus voluntatis quasi ab ipsa imperatus et mediante alia potentia exercitus, sicut ambulare et movere, qui actus a voluntate imperantur et mediante potentia motiva complentur. Quantum autem ad actus imperatos voluntas potest pati violentiam, ut cum membra corporis per violentiam impediuntur ne imperium voluntatis exsequantur. Sed quantum ad actum proprium eius violentia ei non potest inferri. Et huius ratio est quia actus voluntatis nihil aliud est quam quaedam inc1inatio procedens ab interiori principio cognoscente, sicut appetitus naturalis nihil aliud est [0.353va] quam quaedam inc1inatio procedens ab interiori principio absque cognitione. Unde violentum sive coactum est a principio extrinseco. Et ideo cum opposita non possint esse in eodem simul, contra rationem actus voluntatis est quod sit violentus vel coactus, sicut est contra rationem naturalis inc1inationis sive motus: lapis enim potest ferri sursum, sed quod ista motus sit ab interiori principio vel inc1inatione est impossibile. Similiter homo per violentiam potest trahi et cogi, sed quod iste motus sit a voluntate repugnat rationi violentiae. AD PRIMAM argumentum dicendum quod voluntate humana est aliquid potentius, ut prima causa; et ideo moveri potest voluntas humana a prima causa; sed hoc non est per violentiam. AD ALIlID dicendum quod non semper cogitur passivum ab activo, sed solum quando contra propriam inc1inationem immutatur: alioquin omnes alterationes et generationes corporum simplicium essent violentae et innaturales. Unde sicut solum ille motus est violentus in naturalibus et innaturalis qui est contra naturam passivi, sic ille motus est involuntarius qui est contra inclinationem voluntatis. Nunc autem voluntas cum mutatur ab obiecto, non mutatur contra suam naturam, sicut nec materia mutatur contra suam naturam per formam. AD [D.224vb] ALIUD dicendum quod licet ille motus quo voluntas tendit ad vitium sit contra rationis naturam, non tarnen est contra naturam appetitus, quia licet vitium non sit bonum simpliciter et secundum rei veritatem, apprehenditur tarnen ut bonum et ut conveniens naturae in quantum convenit homini secundum sensum vel appetitum corruptum.
Li.lll, Qu.2a QUAERITUR utrum violentia causet involuntarium. Et videtur quod non. INVOLUNTARIUM et voluntarium opponuntur secundum voluntatem. Sed voluntati non potest inferri violentia, ut nunc dictum est. Ergo, violentia involuntarium causare non potest. PRAETEREA. Involuntarium est cum tristitia, per Philosophum in littera. Sed 5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
2
quandoque aliquis patitur per violentiam et tamen inde non tristatur. Ergo, violentia non causat involuntarium. PRAETEREA. Quod procedit a voluntate non causat involuntarium. Sed multa violenta procedunt a voluntate, ut cum aliquis habens corpus grave ascendit sursum vel cum aliquis flectit membra contra propriam flexibilitatem. Ergo, violentia non causat involuntarium. OPPOSITlJM dicit Philosophus. DICENDUM quod sicut motui naturali opponitur violentum, sic et voluntario: commune enim est voluntario et naturali quod utrumque est a principio intrinseco. Violentum autem sive coactum est ab extrinseco: unde quando per violentiam movetur aliquid contra propriam inc1inationem sive inc1inationem propriae naturae, movetur contra naturam; et quando per violentiam movetur aliquid contra propriam inclinationem voluntatis, movetur contra voluntatem. Sed sicut illud quod est contra naturam [G.l63ra] est innaturale, sic quod est contra voluntatem est involuntarium. Et ideo sicut violentia causat innaturale, sic causat invohmtarium. AD PRIMUM argumentum dicendum quod voluntarium et involuntarium opponuntur. Sed dictum est iam quod duplex est actus voluntatis, scilicet a voluntate elicitus, et alius est a voluntate imperatus. Quantum ad actum elicitum voluntati non potest inferri violentia, et ideo quantum ad illum actum non potest causari involuntarium; sed quantum ad actum imperatum inferri potest violentia, et ideo illum actum violentia potest reddere involuntarium. AD ALIUD dicendum quod sicut illud est naturale quod est secundum inc1inationem naturae, sic illud est voluntarhun quod est secundum inc1inationem voluntatis. Sed naturale dicitur dupliciter: uno modo a principio activo, sicut calefacere ab igne vel sicut ignis potest calefaeere; alio modo secundum principium passivum, quia scilicet in natura est inclinatio ad talem motum, sicut in coelo est aptitudo ad talem motum, lieet movens sit voluntarium.
Consimiliter, [D.225ra] voluntarium dicitur dupliciter: uno modo a principio activo, ut cum aliquis vult agere; et alio modo a principio passivo, ut cum aliquis vult patio Unde cum aliquis patitur violentiam et tamen non tristatur, licet non habeat in se principium activum volendi, habet tamen in se principium passivum volendi. Unde necessario si non tristetur vult pati, et si non vellet pati tristaretur. AD ALIUD dicendum quod sicut Philosophus dicit in octavo Physicorurlb motus quo animal interdum movet se est contra naturam corporis, toti tarnen animali est naturalis, sic in proposito cum aliquis flectit membra contra propriam flexibilitatem iste motus est contra naturam partis vel est violentus ex parte partium, non tamen est violentus quantum ad totum hominem cuius est moveri secundum appetitum. Et ideo talis violentia non facit involuntarium sed violentia totius.
Li.I1I Qu.3a QUAERITUR utrum metus vel timor causat involuntarium. Et videtur quod sic. SICUT violentia est respectu mali quod praesentialiter oppugnat vel contrariatur voluntati, sic metus vel timor est respectu mali futuri quod oppugnat voluntati. Ergo, cum violentia causat involuntarium, metus sive timor causabit involuntarium. PRAETEREA. Id quod est simpliciter tale quocumque addito adhuc est, sicut quod simpliciter est calidum quocumque ad-[0.353vb] dito adhuc manet calidum ipso manente. Sed quod per metum agitur, sicut proiectio mercium in mare, est simpliciter involuntarium. Ergo, adveniente metu adhuc erit involuntarium. PRAETEREA. Quod est tale sub conditione secundum quid est tale, et quod est tale sine conditione simpliciter est tale: sicut quod est necessarium cum conditione est necessarium secundum quid, sed quod est necessarium sine conditione est necessarium simpliciter. Sed illud quod per metum agitur absque conditione est involuntarium et solum cum conditione est voluntarium, scilicet ut vitetur malum quod metuitur. Ergo, metus simpliciter causat involuntarium et secundum quid voluntarium. 5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
3
OPPOSITUM dicit Philosophus: dicit enim quod quae per metmn fiunt magls
assimilantur voluntariis quam involuntariis.
DICENDUM quod ina quae per rnetum fiunt mixta sunt ex voluntario et involuntario,
sic'Ut proiectio mercimn in mari imminente tempestate, et huiusmodi. Partem enim
habent de involuntario eo quod nullus eligeret simpliciter talia facere, et partem habent
de voluntario quia quilibet secundmn intellectmn dispositus talia faceret ad salutem sui
et amicorum. Unde illud quod per rnetum agitur ut in se consideratur est
involuntariUlIl, in casu tamen fit voluntariUlIl, scilicet ut vitetur maius malum.
[D.225rb] Si quis tarnen recte consideret talia, sunt magis voluntaria, quia simpliciter
sunt voluntaria et secundmn quid sunt involuntaria. Et huius ratio est: unumquodque
I simpliciter dicitur secundmn quod est in actu, et secundum quid secundum quod est in potentia sive in apprehensione animae. Sed illud quod per rnetmn agitur, in actu est secundum quod fit: sed fieri et orrmis actio singularium est; singulare autem est hic et nunc. Unde illud quod per metum agitur actu est secundum quod est hic et nunc et sub aliis conditionibus [G.l63rb] individuantibus. Sed secundum quod est hic et nunc vel in hoc tempore et in hoc casu, voluntarium est: imminente enim tempestate ut vitetur periculum mortis voluntarie proicit nauta merces in mario Et quod iste motus sit voluntarius manifestum est quia principium huius motus est in proiciente: habet enim potestatem movendi membra organica et non movendi. Unde si moveat partes organicas ad proiciendum res et non movetur ab agente exteriori sed a virtute propria, voluntarie proicit. Si autem illud quod per metum agitur consideretur in universali et extra hunc casum existens circumscribendo conditiones individuales, tunc est involuntarium. Sed quia actus est singularium, conditio actus magis habet iudicari ex conditionibus singularibus quam ex conditionibus universalibus. Et ideo ilIa quae per metum aguntur magis assimilantur, secundum PhilosophUlIl, voluntariis quam involuntariis, et simpliciter dicuntur vohmtaria et secundum quid invohmtaria. AD PRIMUM argumentum dicendum quod illud quod agitur per violentiam et quod agitur per rnetum non solum differunt secundum praesens et futurum, sicut accipit positio, sed magis differunt in hoc quod ad ilIud quod per violentiam agitur voluntas nullo modo inc1inat, sed ad ilIud quod per rnetum agitur voluntas inc1inat prout est in hoc casu et ut evitetur malum quod timetur. Unde propter alterum voluntas inc1inat in ipsrnn; et non solum est illud voluntarium quod volumus propter seipsum , sed illud est voluntarium quod volumus propter altenun. Et quia volumus illud quod fit per metum propter maius periculum vitandum licet non velimus ipsum propter se, ideo est voluntarium. Sed ad illud quod per violentiam fit voluntas non [D.225va] inclinat, et ideo simpliciter est involuntarium. AD ALIUD dicendum quod in absolutis quod est tale simpliciter quocumque addito adhuc manet tale. Sed illud non tenet in comparatis: aliquid enim est magnum absolute loquendo, et tarnen in comparatione ad aliud est parvum. Similiter in proposito: illud quod per rnetum agitur, si accipiatur in universali, sic est involuntarium; si tamen comparetur ad hoc tempus et ad hunc locum, potest esse voluntarium. AD ALIUD dicendum quod illud quod per rnetum agitur absque conditione est voluntarimn, quia secundum quod simpliciter et actu est, vohmtarium est; si sub conditione, est involuntarium, quia si non immineret casus iste, involuntarimn esset. Et ideo per rationem conc1udi patest oppositum.
Li.IlI, QuAa [0.354ra] QUAERITUR utrum praeeligendmn sit mori quam aliquod turpe operari. Et videtur quod non. ILLllD est minus eligendum quod plura bona privat. Sed mors et privat bona naturae et bona virtutis; sed commissio turpis solum privat bona virtutis. Ergo, et caetera.
PRAETEREA. Illud est magis eligendum quod privat solum actum quam actum et potentiam. Sed mors privat actum et potentiam virtutis; sed commissio turpis non 4
exc1udit potentiam, etsi privet actum. Ergo,et caetera. PRAETEREA. Quod confert toti civitati magis eligendum est quam mori. Sed operari turpe quandoque confert toti civitati: dicit enim Commentator in secundo huius quod in tempore belli bonum esset cum uxore tyranni adulterari ut per ipsam pos sit secreta
5 extorqueri tyranni et melius civitati providere. OPPOSITillvl dicit Philosophus. DICENDUM quod aliquae operationes dicuntur turpes dupliciter: aut quia excedlmt decentiam hominis, in se tamen non sunt simpliciter mala, et talia praeeligenda sunt morti, ut si oportet aliquem dicere mendacium leve vel sustinere adustionem ignis; citius
10 haberet illud mendacium dicere, nec ex hoc vituperaretur sed magis veniam meretur. Alia modo sunt aliqua turpia quae statim cum nominantur malis sunt involuta, et ad talia nullus debet cogi; sed mori est praeeligendum quam talia operari. Talia autem sunt homi-[G.163va] cidia et adulteria: ista [D.225vb] enim de suo significato significant malitiam propter malum fmem. Et quod mori sit praee1igendum ratio est: persistere
15 fortiter in bono virtutis est tantum bonum quod diuturnitas vitae quae aufertur per mortem non potest sibi recompensari, et unum magnum bonum praeeligendum est multis parvis. Unde felix mavult feliciter vitam fmire quam sine felicitate diutius vitam conservare. AD PRIMillvt argumentum dicendum quod illud est minus eligendum quod plura bona
o privat aequalia. Unde etsi mors privet et bona naturae et virtutis, fmire tamen vitam pro bono virtutis et in bono praeponderat omnibus bonis quae homo habet in vita. AD ALIUD dicendum eOdem modo. AD ALIUD dicendum quod Commentator non intelligit quod bonum esset adulterari cum uxore tyranni in tempore belli; sed si esset adulterandum, magis esset 5 adulterandum cum uxore tyranni quam alterius, non quia in se est magis bonum sed quia si fJeret magis expediret civitati.
Li.III, Qu.5a QUAERITUR utrum concupiscentia causet involuntarium. Et videtur quod sic.
o METUS aliquo modo causat involuntarium. Ergo concupiscentia. Probatio consequentiae: sicut metus est passio, sic concupiscentia. PRAETEREA. Quod per metum agitur est involuntarium, eo quod homo propter timorem agit contrarium illius quod prius proposuit. Sed per concupiscentiam operatur homo contrarium illius quod prius proposuit. Ergo, et caetera.
5 PRAETEREA. Ad voluntarium requiritur cognitio. Quod ergo privat cognitionem causat involuntarium: dicit enim Philosophus sexto huius quod delectatio corrumpit aestimationem. Ergo t'oncupiscentia, et caetera. AD 0 PPOSITillvt. Involuntarium non meretur vituperium sed veniam. Sed quod fit per concupiscentiam meretur vituperium magis quam veniam sive misericordiam. Ergo, etc.
o DICENDUM quod concupiscentia nullo modo causat involuntarium, licet quidam opinabantur contrarium. Et huius ratio est: illud est voluntarium in quod tendit voluntas. Sed per concupiscentiam inc1inatur voluntas ad agendum illud quod concupiscitur. Ergo, concupiscentia magis causat voluntarium quam involuntarium. [D.226ra] Praeterea, involuntaria fiunt cum tristitia. Sed quae fiunt [0.354rb] per
5 concupiscentiam non fiunt cum tristitia, quia sic esset oppositum in adiecto. Et similiter nullus de involuntariis vituperatur, sed propter ea quae fiunt ex concupiscentia. AD PRIMUM argumentum dicendum quod non est simile de metu et concupiscentia. Metus enim est de malo quod simpliciter contrariatur voluntati, et ideo modo aliquo causat involuntarium. Sed concupiscentia est de bono in quod simpliciter tendit
o voluntas, et ideo concupiscentia nullo modo causat involuntarium. AD ALIUD dicendum quod in eo qui agit per timorem est repugnantia voluntatis ad illud quod fit in se consideratum. Sed in eo qui operatur per concupiscentiam non manet prior voluntas quae contrariatur ei quod nunc fit, sed voluntas mutatur, et ideo voluntas illud quod concupiscitur nunc vult. Sed illud quod timetur non vult nunc in se 5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
5
consideratlllll. Et ideo non est eadem ratio de eo quod timetur et quod coneupiscitur. AD ALIUD dioondlllll quod si eoncupisoontia corrumperet omnem cognitionem, sicut fit in illis qui fiunt amentes propter eoncupiscentiam, tunc non fieret voluntarium nec involuntarium, quia in quibus non est usus rationis non est voluntas proprie. Nune autem eoneupiseentia non corrumpit omnem eognitionem: Hoot enim corrumpat [G.163vb] eognitionem aetualem, et hoe in particu1ari, non tamen corrumpit facu1tatem eognoscendi. Et secundum quod illud dicitur voluntarium quod in potestate nostra est: sicut aliquando non velle est voluntarilllll quia in potestate nostra est, sic et ista cognitio voluntaria est, quia in facu1tate nostra est. Unde dicendum quod concupisoontia non totaliter tollit facu1tatem cognitionis, et ideo non causat involuntarium.
Li.Ill, Qu.6 Quod autem propter ignorantiam [111Ob18] QUAERITUR utrrnn ignorantia causet involuntarium. Et videtur quod non. INVOLUNTARIUM est Clllll tristitia et poenitudine. Sed aliquid ignotum operatur homo de quo non tristatur, ut si credens interficere oorvum interficiat hostem. Ergo, ignorantia non causat, et caetera. PRAETEREA. Omnis malus et peceans ignorat, per Philosophum in littera. Si igitur ignorantia causat involuntarium, tunc onme malum et peccaturn esset involuntarium. Sed de involuntariis non [D.226rb] est homo vituperandum. Ergo, nullo peccato debetur vituperium. PRAETEREA. Involuntarium meretur veniam et misericordiam, per Philosophrnn tertio. Sed aliquid fit per ignorantiam quod non rneretur veniam nee misericordiam, sed magis meretur poenitudinem et increpationem: dicit enim quod ebriis duplioos debentur increpationes, et tamen ignoranter operantur. OPPOSITUM dicit Philosophus. DICENDUM quod ad voluntarium duo requiruntur, motus partis appetitivae et cognitio voliti et partis apprehensivae. Nihil enim movet voluntatem nisi prius sit apprehensum; sed sicut violentia impedit motum partis appetitivae, sic ignorantia impedit cognitionem partis apprehensivae. Et ideo ignorantia causat involuntarium, sicut et violentia.
Intelligendum tamen quod non omnis ignorantia causat involuntarium: ignorantia enim se potest habere ad actum voluntatis tripliciter, uno modo coneomitanter, alio modo consequenter, et tertio modo antecedenter: Concomitanter quando est ignorantia de eo quod agitur, ita tamen quod si sciretur nihil minus ageretur, ut in exemplo supra posito ut si aliquis volens occidere inimiClllll occidat eum, credens tarnen occidere cervum et non inimicum. Hic ignorantia coneomitatur factum nec inducit: ignorantia non inducit ad volendum id quod fit sed simul accidit sic factum et tamen ignoratum. Illud sic factum ignoranter non est voluntarium quia non est prius cognitum, eo quod nihil voluntarium nisi cognitum, nec involuntarium quia non repugnat voluntati. Sed est non voluntarium, quia differentia est inter non voluntarium et [O.354va] involuntarium, et inter non volens et nolens, quia illud est involuntarium quod est contrarium voluntati, nec fit sine tristitia et poenitudine; et tale non operatur homo nisi volens. Sed illud potest did non voluntarium quod non est volitum, et tale est ignoratum. Unde ignorantia concomitans non causat simpliciter involuntarium. Sed si post factum homo tristetur et poeniteat, etiam ignoratum est involuntarium; si tarnen non poeniteat, non causat involuntarium.
Consequenter vero se habet ignorantia ad actum voluntatis tripliciter: Uno modo quando ignorantia terminat actum voluntatis sicut obiectum, ut si aliquis voluerit ignorare, ut per hoc retrahatur a peccato; et ista ignorantia est voluntaria. Alio modo si directe sit causa ignorantiae per aliquam operationem, sicut homo ebrius peccat aliquid ignoranter: ipse enim est causa ebrietatis, et ipse similiter est causa ignorantiae: et talis est ignorantia malae electionis. Tertio modo est homo causa ignorantiae indirecte eo quod non operatur quae patest et debet, ut si homo propter negligentiam ignoret quid sit agendum et aliqua alia communia in iure quae orones tenentur et possunt scire: et talis est ignorantia negligentiae. Et quaelibet istarum ignorantiarum est voluntaria, et ideo 5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
6
nulla istarum causat involuntarium. Prima eo quod homo vult ignorare; secunda eo quod in potestate sua est [G.164ra] non ignorare, quia facit aliquid quod est causa ignorantiae; et tertia eo quod non curat scire vel operari ea quae potest et debet. Unde nulla istarum facit involuntarium simpliciter; secundum quid tamen possunt involuntarium causare, eo quod motus voluntatis procedit ad aliquid agendum quod non fieret praesente scientia.
Tertio antecedenter se habet ignorantia ad actum voluntatis, ut cum homo ignorat aliquas circumstantias actus humani, ut si homo diligentia adhibita non credat hominem transeuntem per viam et transmittat sagittam et occidat hominem quem nescivit transire, si postmodum paeniteat, causat involuntarium. Ista ignorantia praecedit actum: si enim scivisset hominem transeuntem, sagittam non emisisset. Si tamen post factum non paeniteret, involuntarium non causaret.
Unde breviter: Ignorantia concomitans et antecedens, si sint cum tristitia, causant involuntarium; si non, non. Ignorantia autem consequens numquam causat involuntarium. Vel si proprie loquamur, nee ignorantia concomitans nec consequens causat involuntarium, sed solum ignorantia antecedens: ipsa enim est singularium circumstantiarum. AD PRIMUM argumentum dicendum quod ipsum procedit de ignorantia concomitante. SECUNDA RATIO procedit de [D.226vb] ignorantia consequente quae est electionis, et sic peccat omnis malus. TERTIA RATIO similiter procedit de ignorantia consequente quae est per negligentiam.
Li.Ill, Qu.7a QUAERITUR utrum circumstantiae humanorrnn actuum convenienter nominentur. Et videtur quod non. CIRCUMSTANTIA actus dicitur quod exterius ipsum respicit. Sed exterius actum respiciunt solum locus et tempus. Ergo, tantum duae erunt circumstantiae et non sex. PRAETEREA. Quod pertinet ad substantiam actus non est circumstantia eius, quia circumstantia est accidens humani actus. Sed ex causa dependet substantia actus. Ergo,
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, De Anima Book III: Transcript
No full textThis is possibly the final version of the transcript, circa 2001.5
Li III, Q.la De parte autem animae, et caetera. [429a10] [B.168vb] CIRCA ISTUM TERTIUM librum quaeratur primo: supposito quod anima intellectiva sit forma et actus corporis humani, ideo quaeritur utrum intellectus sit essentia animae vel potentia eius. Quod sit essentia videtur. EX HOC convenit alieui substantiae quod sit intellectiva per hoc quod est immaterialis. Sed anima per suam essentiam est immaterialis. Ergo, per suam essentiam est intellectiva. PRAETEREA. Sicut intelligere ad esse, sic intellectus ad essentiam. Sed intelligere est esse, quia vivere viventibus est esse et intelligere est quoddam vivere. Ergo,
1 0 intellectus est essentia. PRAETEREA. Potentia est proprium principium operationis. Sed intellectus est illud quo primo intelligimus. Ergo, intellectus non est potentia [B.169ra] sed magis essentia, quia potentia est proximum principium operationis. Sed intellectus est primum, quia est illud quo primo operatur.
1 5 OPPOSITUM. Potentiae et actus sunt unius generis. Se
John Dymsdale’s Questions on Aristotle, De Anima Book II: Critical Apparatus, file 1 of 2
No full textThere are two identical copies. One of them is with handwritten proofreading notes on it. This is possibly the final version, circa 2001.APPARATUS An. II
1.1 tradita] sunt add. o .3 quia] circa istum secundum librum de anima multa possunt quaeri primo quaerantur quaedam in generalipraepon. B physici ...ideo] organici B .4 et primo] primo quaeritur B actus] forma 0 simplex] aut forma add. B .5 actus simplex] probo 0 .6 omnis] quia omnis B .7 cum ergo] sed B .8 immaterialis ...assimilatio] nulla est similitudo B oportet] ergo add. Besse] aliquid add. B .12 sed...materia] scilicet materiam B cum...sit] et anima est B anima] ergo B .13 et...simplex] ergo et caetera B .14 quo
inveniuntur] anima reperiuntur B in eo...materia] materiae ergo et caetera B .15 proprietas ...sed om. B et1 om. B .16 transmutari] transmutare B species] et add. B .17 et om. B .17-18 ergo...materia] a virtutibus in vieiis ergo et eaetera B .19 quod] illud quod B sine] absque B non] quod 0 .19-20 sunt...sunt] est illud quod est B .20 octavo] in octavo B .21 participat...esse om. B non...materia] et caetera B .22 potentia] est add. 0; pura add. B .23 sed 0 m. B anima 0 m. 0 tunc 0 m. B aut est 0m. B .23-24 potentia...aut] vel est materia vel B .25 dicit Philosophus] patet per Philosophum B .26 ad quaestionem om. B purus] simplex et B .27
quaerendunl naturam] inquirendum de natura B .28 supponendum est] oportet praesupponere B est2] sit B .29 inanimato] animato 0 .29-30 animata...carentia om. B .30 sic] tunc B .31 sed...primum om. B .32 nec...aliqua om. B .33 sic enim] quia si sic B haberet vitam] vivens B convenit om. B .34 huiuscemodi] tale B est tale] non est tale nisi B actum] aliquid quod est actus B calidum om. B .35 nec...sanitatem om. B igitur] ergo B .36 quantum] est add. B quo] quod 0
2.1 necessario om. B primum...vitae] illud quo est tale B igitur] ergo B .33 ex] et ex 0 ulterius om. B .4 sui om. B .5 sui om. B .6 illud...actus] alia pars B quaero] quaeram B .7 an] utrum B aut] vel B .8 sic om. B processus] procedere B .8-9 qua...ratione] ita si sit status in uno et B .10 igitur dicere] ergo B .11 illud] id B .14 ad...visus] ideo visus est non color ut B .15 recipiat...denudari] possit recipere B .16 igitur] ergo B .18 materialium, febricitantis om. B .22 prius] primo B requiritur] oportet B .23 sit] in cognoscente add. B eognoseentis om. B .25 recipiendum eoloris] colores B sed] unde B distinguentes] distinguerunt B .26 animam] ipsam 0; ideo aJd. B naturis cognosceret om. 0; unde add. B .27 quod] ad hoc quod anima cognoscat materialia et caetera add. B .27-28 animam....materialem] quod componatur ex materialibus B .28 similitudines istorum] ea B .29 aliud] secundum B activum om. B .30 virtute] a virtute B tamquam] sicut B .31 suae processionis] processivum B actus] virtus 0 .32 sunt diversi om. 0 necessario om. B .33 enim om. B .35
et, potentia2 om. B .36 et2 sine] absque B
3.1 recepti] recipi B tales] actus add. B anima] intellectus B prilna] potentia add. 0 .2 potentiam] potentia 0 potentia] potentiae B .3 in...potentia2] essentiae B est om. B .4-5 et...materiam] ideo et caetera B .6 aliud] tertium B recipere...caetera om. B .7 materiae...animae] eis B .8-9 est aequivoca] sunt aequivocae B .9 individualiter] indivisibiliter B .10 reali] reale 0 formas sive om. B rerum] formarnm B .11 reali, et, est potentia om. B aequivoca] aequivoce B .12 per efficens] agens B .13 efficiens...materiam] agens ducunt ipsam B fonnaeom. B .14 materiam] naturam Bid] illud B ut materia om. B .15 quod..sine] si ita sit forma
absque B .16 esse...alio] formam B .16-17 et...talia] unde B .18 intentionem] mentem B .19 quia] si add. B potest habere] habet B .20 aliud] ultimum B dicendum...aliquos] dicunt quidam B .20-21 licet...forma] saltern
B .21 tamen om. B .21-22 sed...quia] contra B .22 componatur sive om. B .23 quia...uniatur om. B .24 etsi] lieet B .25 hoc om. B .25-26 quia....esse om. B .27 ideo dicendum] praeter hoc dico B .28 composita...potentia] in ea compositio actus et potentiae B non] enim componitur ex eis add. B .29 animae om. B .30 essential eadem B aliud...hoe] operandum quod B convenit] nec add. B .31 aliter om. B nec alicui] nulli B .32 compositionem] compositione B alieui om. B .32-33 et...priJni] COlporis B .33 prima...est om. B
$'
4.2 quaeritur an] nunc quaeritur utrum B et om. B .5 sicut...corruptibili om. B hie] in secundo huiu~ B .6 ad illud om. B quia intellectus] quod B .7organo corporali] eorpori ut organa B modo] dicitur tidd. B .8 quia...corporis om. B .10 sed hoc] quod B sicut] ut B .11 intellectus om. B utatur...organo] uteretur organo corporali B esset...quod om. B .2organico] sicut perfectio B ergo...caetera om. B .13 fit] sit B .13-14 et...organo om. B .5 animae] intellectivae 0 quod] quia B potentiae utantur] potentia utatur B conveniet] convenit B .16 forma] actus B .17 nec...absolutior om. B .18 omnes enim] quia omnes B igitur] ergo B .19 multo minus] multotiens B .20 praeterea om. B .21 patet inductive, enim om. B limitatur] detenninatur B
.22 et1...formam .om. B .23 limitaretur] detenninatur B .24 virtus om. B cognoscitiva] cognoscitivus B .26 quia] qui B .26-27 quae...individualem om. B .27 igitur] ergo B .28-29 sed...verum om. B .29 sequitur] ergo add. B intelligeremus] cum intellectus sit solum universalium add. B .31 id] illud aliquid] aliud B; om. 0 et] sed B .32 om. B potest esse] est separatur B .32-33 ergo...forma om. B .34 uniatur] intellectus uniretur B .35 sic] tunc B unum] per se add. B ergo om. B separaretur] separatur B .36 secundum] per B nunc autem] sed B
5.1 corrupto] separato B .1-2 secundum...forma] et caetera B .3 dicit enim] postquam dixerat B et postea om.
B .5 experiatur] experitur B .6 intellectus] anima intellectiva B adinvenire] advenire 0; etiam aJd. B .7 sive] 2
etB .9secundum2]perB .10autemom.B .llnec]potestdieiadd.B .12propriumsiveom.B necper]ut
secundum B .13 quod...est om. B .14 partem] eius add. B corpus] corporis 0 .15 sieut per] tamquam B sieut] tamquam B .16 autem, enim om. B .17 sicut1] ut B .17-18 sed...quia] quod esse non potest B .18 quoddam] quod 0 cuius...est om. B composita] compositum B .19 corpori] sibi 0 sieut] ut B tunc, eius om. B .20 agente] agentetn B .21-22 quid...homine] intellectus qui est extra essentiam luminis B .23 sed om. B dicit] ponit B aliter om. B intellectus] intellectiva B .24 animam om. B intellectus tamen] sed intellectus B .25 sibil homini B .26 igitur] ergo B intelligibilis est] intelligibiles sunt B .27 species...est, sunt om. B .28 propter...ponit] ideo ponit per hune modum B intellectus intelligit] nos intelligimus B etsi...separatus] licet anima sit substantia separata B .29 quod...sensum om. B .30 autem, eorum om. B .31 dicendum ] dicere B magis quod om. B .32 sie...proposito] similiter B sil licet B sint...nobis] non sint in intellectu obiecta intellectus sunt in nobis B phantaslnatum om. B .33 possibili om. B sed] magis ail. B .35 est...Philosophi om. B .36 partem] perfectio B .36-6.1 cuius...quia] et ideo est B
6.2 sanatur] corpore et sanitate et add. B .2-3 est1...animae] scimus seientia et anima sed scientia et sanitas sunt quasi fonnae B .5 secundum quod] sicut B illud ergo] unde B .6 ilIo om. B cum] tamen B manifestetur] manifestatur B .7 vegetandi] nutriendi B .8 istorum] homm B uL..dicit om. B .9 nutrimur] nutrimus 0 sentimus] sentimur et movemur secundum locum B et caetera om. B sumus] homo est B .10-11 intellectus...et om. B .11 corpori] homini B; corporis 0 ilIud...potest] istud patet B natura] ratione B .12 nam] quia B
propria om. B .13 operatio] operationis 0 .13-14 ipso...hominis] hoc consistit eius felicitas B .15 quoet2] talis B .16 intellectus] ergo et caetera add.. B .17 tamen] est add. B forma] est add. B .18 ab ea] a materia B enim om. B .20 excedentem...passivas] existentem actionem activorum et passivorum B .20-21 quod enim] sicut B .21 trahat] non attrahit B hoc...est om. B .21-22 unde...magis] sed in hoc B .22-23 in operando om.
B .23 magis om. B .24 sed, magis...quia om. B .25 eognoscit] et istam magis excludit B .26 maxime...unde] magis magis excludit quia B universaliter et om. B .27 hoc] maxime add. Bet, maxime...et om. B .28
comprehenditur] apprehenditur et magis materia dominatur intellectui B
in...licet] quod etsi B
.29 tamen, et 0111.
B
.30 sicut] ut B
.30-31 pro...quae] quia essentia cuius est potentia B
.33 sicut] ut B
.34 sicut...materiae Ofn.
B
.36 utatur] utitur B
sicut] ut B
7 .3 aliud] secundum B .5 separetur] separatur B .6 aliud] tertium B excedit...sive] excludit B .7 et om. B .8 comprehenditur] comprehendatur B totaliter om. B .10 sic om. B .11 ab...essentia] a sua causaB .12 aliud]
secundum B .12-13 extensa...materia om. B .13 etl totaliter aid. B ea1] et exclusa cum eo add. B a~...materiam] et determinatur per earn B sed om. B .14 et om. B .15 quia...eo om. B .16 aliud] tertium B patet om. B nam quod] dicendum quod quia B .17 est receptivus] recipit B individui] individuum B comprehenditur] apprehenditur B .18 et om. B .22 humanae om. B evenit] accidit B .23 aliud] ultimum B intellectus] anima B .24 tuncom. B absolvi...eaetera] per se existere B ita...uniri] sic unitur B .25 gravi...descendere] inest gravi quod sit in loco deorsum B .26-27 tamen detentum] potest tamen impedire ne sit deorsum B .27 semper] tamen add. B ut sit] ad locum B .27-28 sie uniri] similiter intellelctus secundum se unitur corpori ut actus B .28 tamen] istius add. B corporis om. B .29 impediri...uniatur] non uniri corpori B .29-30 sed...corpus 0111. B; deinde idem responsum confuse retraetat B: et quantumque existat intellectus seu anima separata cunl semper habet inclinationem ad corpus ideo argumentum non concludit nam gravi inest secundum se quod sit deorsum et tamen non totaliter natura gravis etsi semper non sit deorsum et similiter anima secundum se est perfectio seu actus corporis et tamen potest impediri ut actu corpori uniatur per dissolutionem harmoniae et tamen non propter hoc sequitur quod natura eius tollatur quia semper habet inclinationem ad corpus sicut grave licet sit sursum tamen semper habet inclinationem ut sit deorsum
[ 7.29-2 3.29 cf. Manuseripta July 1988, 93-120]
2 3.32 quaeritur] nunc quaeritur B debeat uniri] unitur B .34 proportionari] proportionare B igitur] ergo B .35 incorruptibiHs] intelligibilis B et1, corpusZ om. B heterogeneum] difforme B .36 debet] debebat B
2 4.1 forma om. B .2-3 parte...sieut om. B .3 corpus] inter corpora B .4 maxime om. B .5 saltern corpori] mixto B .7-8 sed...est2] tale est corpus maxime B .9 minime...remotum] maxime est compositum ex eontrariis
B .10 quoddam aliud] quaedam alia B sed] ergo cum B minime...subiectum] sit maxime remotum a eontrarietate
B .11 anima...magis 0 In. B .12-13 omnia...animatum.] animata B .13 minus perfectum] imperfectissimum B animalia] alia animalia B .14 puta] ut B .15 corium] coria B sed om. B .16 tali...uniri] et caetera B .17 ad om. Best Aristoteles] dicit Philosophus B .19 sicut] tamquam B .20 qualis] quare B autem om. B .22 non om. B .23 sicut] ut B .24 intellectuales] a materia separatas B naturaliter, sicut om. B .25 ex...acquisitam] per species acquisitas B .26 necessario] illud B .26.27 esse...esse] ut posset esset B .28 et, necessario om. B
.30 esse] sit B .32 de om. B .33 alterius1 sensus] aliorum sensuum B sensus2 om. B .34 vern om. B .35 inter...corpora om. B .36 etbis om. B est2] melioradd. B perceptibiliorom. B .36-2 5.1 in...est om. B 3
2 5.2 nam...secundo] quia B canle] canles B .3 igitur] ergo B comlnuni] consequentia B .4 etiam] idem 0 .6
motus et om. B operationes] aliquam operationem B .7 movere] moveri B propter] per B et...aliis om. B .8 et2 om. B .9 similiter om. B et intellectiva] quam vegetativa B habent] diversas add. B .10 operationes1] operatio 0 .10-11 diversas...partes] in partibus habet diversitatem B .11 radicem] radices B .11-12 folia cooperit] emittit superfices(?) B .12 et...aliis om. B quia igitur] et quia B forma om. B .13 perfectissima]
perfectior B
perfectiores] plures B
omnia] corpora B
.14 habet om. B
maximam] maiorem B
diversitatem]
in partibus add. But] sicut B
intuenti] consideranti B
dispositionem...sive] propriam eius B
.15 quod...est
om. B
.16 una] est add. B
.17 materia, est om. B
.18 eius2 om. B
.19 ferrum]
serra B.
.20 sicut] ut B
quae...consequitur om. B .21 ipsum oln. B dimitti om. B .23 sensitiva vero] et sensitiva B .24 tamen] enim B subiectum sive om. B .25 et corruptio] unde corruptibile B .26 sed] et B hanc] dispositionem add. B ad...fonnam] corpus B .27 invenire] esse B .28 corruptibilitate] contrarietate B humana convenienter om. B .29 corpori] corruptibili si tamen esset tale corpus incorruptibile convenientius sibi uniretur add. B .30 aIiud] secundum B dicendum] est add. B .31 ma~s om. B .32 ut...tertio om. B in quo] ubi B .33 excellentem] excedentem B sed] immo B .35 aliud] tertium B .36 corporibus simplicibus] sensibilibus B
2 6.1 corporibus] aliis corporibus B aliorum animatorum] animatis B .2 quod est om. B .3 hominis] humanum est B corrumpitur] corruptibile B quam] quia B corpora aliorum] alia B .4 calidum] calido 0 inextinguibile] inextinguibilem 0 per, non...facili am. B exsiccabile] inexsiccabilem 0 .5 et2 om. B magis...in] plus
habet de B multis aliis om. B .6 quam] quod 0 multa, et, est quod oln. B .7 propter1...complexionis om. B .7-8 propter2...humidi am. B .9 unde om. B .11 auteln am. B .12 dicendum, et am. B .13 detenninari] detenninare B a natura am. B .14 et om. B .15 insunt] detenninatur B .16 artem] manus B applicare] fabricare B .17 quidquid vultsuppl. .17-18 ideo...modorum om. B .21 nunc] consequenterO an] utrum B fit] vere add. B et am. B .22 quia, fonnaliter om. B .23 per...sed am. B .26 eis fit] quo non fit vere B per accidens] ergo et caetera B .27 quo] quod 0 aliquorum om. Best] fuit B .28 subtracto] soluto 0 .28-29 ergo...se am. B .31 cuicumque] nisi B sedom. B .32=34 dispositio...se] et caetera B .36 fit] vere add. B
2 7.1-2 circa...quaestionem] quomodo anima unitur corpori B .2 enim, primo om. B .3 a...separaretur, uniretur om. B .4 posuerunt...uniretur, et om. B .5 quod am. B .6 ut...tunc om. B .7 corporis] animae Bet] aliquam add. B .8 mobilis] corporis B nunc autem] sed B' et...etom. B .9 aliquod] aliquid B cuius...est om. B .11 per...essentiam am. B in actu am. B specifico] specificum B .12 anima om. B .13 per] ex B et est] ut B eius om. B facit repet. 0 sic] sicut B per seom. B .14 facit] esse add. B suac] huius B alia] aliqua B quod] quia B utom. B existente] excepto 0 .16 actum] nee est alia ratio quaerenda qualiter ex materia et forma fit unum nisi quia hoc est materia et hoc actus iterando add. B .17 actus] forma B .18 corporis om. B .18-19 scilicet...est om. B .20 supponit] praesupponit B actu om. B .22 motu] movens B et am. B .23 similiter] in motu add. B alias] aliquas B .26 motas] moventes B sicut] ut B .27 ipsum om B et ideo] propter hoc B
anima] iam 0 .28 fonna est] actus B materiae] corpori B unitu~ am. B .28-29 quia...corde om. B .29 ad] unde ad B .30 solum] tantum B d ...unum] mediate uniretur sed non est tantum motor sed forma ideo d caetera B .31 inter...animam am. B figuram] fonnam 0 .32 attenditur] penes hoc add. B .33 aliud] tertium B unio...corpore] anima a corpore 0; unico corporis et animae B .34 spiritus] colpus 0 foit] sit B 35 appropriatur] appropriatum fuit B .36 aliud] ultimum B aliquod am. B
2 8.2talnen] sed Bunde] quia B .3 e{l am. B .4 hoc suppl. et...hoc] praeterea B .5 fonnam om. B .7 fonna...in] corpus cum B .7-8 dimensiones sive oln. B .9 extensae...et2] quantitate secundum quod B .10 COlpus am. B .12 iliae] istae B ipsius am. B .12..,13 d ...medium om. B .16 circa...quaeratur] quaeritur B vegetativum] et add. B .17 sint2 om. B potentiae] potentia 0 et videtur] videtur primo B .19 sint om. B homine] tunc add. B .20 contineat] continet B enim] quia B .21 istas] cas tres B hoc] oln. B .22 sed] et B utrum] ista anima add. B non] sit una B est] sit B .23 standum] est add. B sit divisa] dividatur B; sit indivisa
o erit processus] procedatur B .25 illud...prius om. B .26 se habet] est B sicut enim] quia sicut B .27 per...hic om. B est] per aliquam figuram add. B .28 aliam] aliquam B eadem ratione om. B animatum] per aliquam animam B .29 animatum] vegetativum B per aliud om. B quam] quod 0; per add. B .30 anima] animatio 0 .31 animas] animatas 0 esset] homo haberet B .32 principio] primo add. B .33 illud] ut patet B manifestum est om. B .34 igitur] ergo B animaeom. B .34-35 inter...imperfectius] in homine esset maxima diversitas B
2 9.1 amoveri prius] removeri illud quod prius est B ut...ternarium oln. B .2 igitur] ergo B .2-3 possit...sensum] remaneret simul et caetera hoc est contradictorium B .4 si fuerit om. B .5 converso] contrario B .5-6 sed...essentiam om. B .7 diversis] formis add. B unum] eorum add. B .8 praedicabitur] praedicatur B hoc erit om. B .9 non] sint add. B homo...album] album est musicum B .10 animal] homo B acciperetur]
accipiatur B .11 haec veIl] hoc est animal B vetZ] per se add. B di~endi...animal] non tamen primo B .12 necesse...ea] ilIa duo B .13 importare] important B eo...sed om. B .15 probatio] assumpti add. B Philosophi] Philosophus B Metaphysicae] capitulo de unitate defmitionis B quod am. B .16 accipere] dividere B differentiae om. B .17 dividetur] dividitur B .17-18 quia...potest] similiter B .19 quia] enim B 4
est oln. B .20 fit] est B .20-22 per...eomparatio] ergo et caetera B .23 ad am. B potest esse] est B extrinseco] intellectiva est ab extra sensitiva ab intra praeterea nihil idem est add. B .25 ens2] et caetera add. B sed] dieitur quod B sensitiva] et caetera add. B .25-33 ab...sunt transsil. B .35 puta senbsitivam am. B corrumpitur] ipsa add. B sed] ulterius ista B .35-36 in...adhuc am. B .36 ulterius am. B utom. B
30.1-2 materia...et2] inducta intellectiva B .2omnibus, posterior am. B .3 imperfectam] minus perfectam B ista...continet] ideo intellectiva B virtutem] habet add. B .4 sensitivae] et virtutem intellectivam add. B et1, tamen, est am. B .5 sed...videtur] contra illud sic B et distinctionem am. B .6 igitur] ergo B et am. B .7 differant] differrent B habent] possunt habere B .9 generatio...creatio am. B sed am. B .10 necesse...fonnam] alia erit fonna B sit] est B .12 supponunt] ponunt B in...intellectivae am. B .13 priores aeeidentales am. B .13-14 oportet...aliqua] erit ergo B .14 et...propria] praeterea B .15 autem am. B .16 naturalis am. B .16-17 est...perfectior am. B .18 per] inter B quatn, ipsa, ultimus am. B .19 est...generationis am. B .21 aliquid am. B praeter] nisi B .22-23 hoc...homine] ergo et caetera B ..22 generationis suppl.; creationis 0 .24 proprias am. B naturales] quia add. B .24-25 secundum...Meteoruln am.
B .25 determinata] terminata .26 enim] quia B .26-27 quod...aequivoce] in quod et caetera B .27 tale am. B .28 tamen am. B .29 aliqua, et...pereussis am. B .30 et nervis, autem am. B .31 ista tria] vegetativa et sensitiva B .31-32 illud...praecedente am. B .33 ideo dicendum] propter hoc dieo B anima] vegetativa add. B
alia2...alia3 am. B .34 virtus] cum virtus B aetiva] intellectiva B cum am. B .35 et sanguinis] et caetera B .36 ideo...alia oln. B
3 1.1 euius] in quo B induetionem vegetativae] animam vegetativam B suffieienter am. B .2 per...naturae, et Oln. B .2-3 suum subiectumom. B .3 ulteriusom. B .4-5 inter prior] inducta priore corrumpitur posterior B .5 inter...fonnas] ibi B .5-6 sed...compossibiles am. B .6 in1 came am. B .8 dispositiones] dispositio 0 .9 quidam, et am. B .10-11 sicut...fusco am. B .11 calidi] euius B .12 intelleetivae] vegetativae B quantumcumque intensaom. B .13 sensitiva] sensitivae B quantumcumque intensa am. B .14 et am. B .15 aninlas esse] partes animae B .16 diversis...corporis] diversas partes B .16-17 et1...corde] et caetera B .17 nunc autem] et B .18 tempore distinctis] sic distinetio B uniantur...aliquid] sub uno continuantur B .18-19 sic...animae am. B .19 essent] sic add. B aliquidom. B .20 quam] istae anitnaeadd. B sed1 0111. B se<J2] quia ponimus quod B .21 materia] prima add. B priori] prima B compositum] fonnam sequentem B .21-22
et2...quod] unde B .22-23 ultitna...toto Olrl. B .24 aliud] secundutn B eomparentur] cotnparantur B ipsae am.
B .25 quid...ut am. B .26 sensibili] sensitiva B quid am. But] in B .27 eontinet...se] est B aliam] aliquam B .28 sensitivum] non add. B suae] sui 0 aliam] aliquam B .31 aliud] tertium B sint] essent B .32 etsi...animae am. B non tamen] homo non B .33 loco...distincta] licet ibi sint tres animae B .34 et mundo am. B .35quinque...omni]quodaliquidestquodsineB .36habet vel am. B beatitudinem] beatificationem B .36-3 2.1 et...separatae am. B 3 2.1-2 vel...felieitatem] et eaetera B .2 quod am. B sicut] ut B .3 vero am. B .3-4 sieut...bruta] ut bruta perveniunt ad sentire B .4-5 et...inanimata am. B .5 autetn am. B .6 immaterialibus] mutationibus B simplieius] est add. B .6-8 sed...simplicia] unde argumentum concludit oppositum B .7 tanto] quanto 0 .9
vegetativum.] vegetativa B .9-10 et...sensitivutn] et caetera B .10 nunc...quod] unde B .11 hie inferius, et2 am. B .12 per...agit] primo aget B sensitivi et om. B vegetativi] vegetativae B .13 educitur] educatur B vincatur] solvatur B unio] in subiectum add. B educitur] educatur B .14 etsi...sit] si B ita quodom. B .16 et om. B eductionem] inductionem B .17 nos non] nihil B phantasia] phantasmata B .18 laborat] operatur B .18-19 in...phantasmata om. B .19 quasi am. B .20 virtutes] vires B nati] qui habent B .21 viribus] virtutibus B et am. B sensitivae] intellectivae B .22 intellectivae] sensitivae B .22-23 quia...sibi am. B .24 praedicatio] vel add. B .25 pertinet...essentiam] est de4 essentia B vel] nee B .26 autem, homo am. B .27 ilIa] ista Best...essentia] pertinet ad essentiam B et...modo am. B .28 neganda] est add. B rationis am. B concedatur]
History of Late Medieval Philosophy: William of Auvergne, Anton Pegis
No full textHandwritten lecture notes for Anton Pegis' seminar on hisotry of late medieval philosophy, William of Auvergne during 1946-1947. Also included are some handwritten notes from 1978-10-2
History of Early Medieval Philosophy, Anton Pegis, file 5 of 7
No full textTyped and written notes on Peter Abelard for Anton Pegis’ seminar History of Early Medieval Philosophy during 1945-1946PETER ABELARD
(1079-1142)
(Dict. Theol. Cath.)
Born in Britanny at Palais sur Mer. Father was Berenger, an educated
member of the lower nobillty. Abelard wandered through out the provinces seeking instruction in dialectic (last of the Trivium).
Name: Probably conferred on him as a joke by Thiorry de Chartres
who was his mathematics teacher" -- (h)abe lardum ('Brings home the
bacon') (Cf. Clerval: Les Ecoles de Chartres au Moyen Age, 1895,p.192)
Rocelin was his first teacher in philosophy. He was a nominalist (?)
and was condemned at Council of Soissons in 1092; then exiled to England.
Lete~ he ~eturned to teAch Rt ~t. Merie de Loche~.
WllJlam -o-f Chamoeaux WBS next teacher. Realiat. Ca. 1100 in Poris. ""'-~..-.-....~
lbelF.tl"d W~I~ much f.ldmlrod for his brill.iancy of lntelJ ect and hie thorouC7,
h know]edp;e of the trivium ond qUAdrivium. He excelled in music.
But he WRS 6f n trD'Jb]~g~e end p~esurrl0tuouA frame of mind: vir bellator
ab adolescent1a sua (Turne~). ·-'·...tfe-'aftac'ke·d WilliAm of Cham,88l3uJ( BUCcesgfully~
'lhen 23 yenrs olr'! he fOtmded A chool at Mellm (1102), then went to
Corbell to teech. Later returned-la-Parrs to horaas William, even
when th8 older Man retreRted to the School of St. Victor, BPd After
f,belard hp.d mDd~ h1m change his teaching (Hist. Cal.P.L. CLXXVIII,col.119)
Then fou-noed P. famous school of dialectic and philosophy at Snlntc
Genevt~we. b-ut Boon left to study wi Lh the gI'ent theologlnn; '"'1LnselJt1
o:r"r:n2}1'"~~ AbDltn'd conn:l.dered him "merely e. tree lfidcn'lth leHves but
no fruit, p firoplace fPom which there issued much smoke but no
llrht" (1bld.col.123) ~hen he too rUdely opposed Ansolm, he enoountcl'ed
811C('. epoosi tion that he r-eturned to Paris. 'l'h6I'8 he ,as
made. e Canon (though he ~V8R not in or,ors) and. 'as p'1vun th~ direction 01'
the f~T.oUS sehool of Natl"9 Dame (1113). Here, ~hen he cree on]y
thirty-fou!', :he ','Tn9 at the ~um;r;lt. of h'~ ecndem:ic f'ame.
For his renown cf. r~er.l·lJ~at, 'Abel~rd', p.4'-: (rlUot8() D'l'C.col.36):
"Ve 1 t Anp;leterre, (~A 1a Dretagen1 on P87B des SuevGa at dea 'I'eutcn!J,
de Rome meme accQure.lent .1usqut a oinq mille 811dlteurs, parmi
~eBquels on COMpte plus tard dix-mouf cnrdlnaux, plus de clnqunnte
ev~ques ou R~cheveques et un pape (Celestin II) sans parler du
celebre tribun Ar-naud de Brescia."
But h., ~ unhesro of success \Vent to his head. Cf. :
'1) Epist. XVi, OperA Abolle,.nl PL CLXXVIII, 001.373, written by
Foulques de Deu!l;
11) Rlst. CRl~m. ibid. col.126, "Cum totue in 9uperbia et 1uxuris
lsborarem••••.•..•• "
Abelard -- Life ~
In 1118 seductIon of i';lolsR, whoPI Abelard later married., dUO to
pres~ure of' her uncle;-Yne'''canon Fulbert. t~nsulne l'evenge on
Abela~d at the monostcry of. Ar~enteu11.
Abelard then went to the Abbey of ~t. Denis "nd became a monk. But
even thor'e he 't1ade ~0~" enOM~ Els. He ~tarten lo teRch e~trrWJet st .D.
gnd later at ~t. Ayoul, nen1" Provence. He opposed what is calJed
the "Tr1 thei sm" of Roscelln 1'111.th grer, t vlol8nce. ( Epls .xlv at :xv, 356-372)
(Of. also the denun~tat1on of Abfllard - pOl'haps by ROBcolln - ibid.o .357)
This controvorsy called fo~th his opu30ulum "12.e Unitate et lIr1ni tate
Q!,~1~a," whtch "leR published by Stolzle. '-~'- ..... ~"--..... -'"
At Council of ~olsRons (1121) ""hlch'vflS pregided over by the CAl"dinal
Legate, Cenon d'Urrach, A's books were corademned to be burned £lnd
he himself waa shut up 1n a monestery 0 Sain" ·1ederd.
Later he '(-laS all0\1od to retu,..n to the Abbey of st. Denis. At this
time ho denied the Abbey '!lAS reelly founded by Dionyslus the A1"eopa~lte.
He ~ent Jnto solitude near Nogent-eur·Selne and started the ~chool of
the Peraclete, "here he V18S soon surrounded hy thousands of oupl1s.
Q1'o1",..018 with Bernard of ClsirvRux. His election to be Abbot
of SRlnt-nl1das de RhUys (1)25)
In IJ29 he returned to Peracleto ond fOtnded 8 convont of which he
made ilo1~8 the Ahbess. ~rote e set of rules for the nuns.
(Cf. Ep.vl11 col.2f;5-326. elsa ep.vli and tx.
In 1136 a~nln returned to teach at 8eln~Genevlbve op,~slnp the
Corn1flclens (cf. John o~' ~fl11s'~llry - MetaIo.[l'l('uA, II,y. and I,v,
PL. CIC, c"ls. e67, 832)
In 1139 'llliam of st. Th1e J'ry, no 'j e Cia tarcian, dencunced A's errors
on the 'T'rinlty to FernArd finCt Geoffroy, Bishop of Chartres. Abt~ll·1rd .
asked for a publio henrin~ beforE' the Archblehl)p Hen!'i ~~p.ngl1er of ~ens.
(Cr. Denifle, Archlv rur ~lteratur uno Kirchen~eschlchte cos Mitt.I,~18.)
Ahela!'d and hie works were donoemned -- though A. himself started for
Rome to seo the Pope (Innocent:-Ill':- He heard of the pepal confirmation
of the condemnation when in Lyons. He retl1rned to ,Cluny where Pator
_t_b.~...._y~n~:r:~vle rece1ved him ....1 th much kindness. Abelard retrncte and
waR reconcl1~d with Hernard.
Professlo,n 1'1dei, PL.ibid.col.178
The ref~ t of hie life VIas very edifying -- ~~ e "l!:t~,,,.!~pA...,Qq~n<}e.
(C f. Epp .Petri Vener'abil1s PL. CLXXXIX, ill, epiat .ad Innocontlum II,
001.304; iV, ep .xxi: vi, ep .xxii ad He1oisom, co1.347,~28.)
He (" en at the Pri ory of St. Ma:ecel, \vhen he was 63 :. ears old (Aprl1 12
11(:) . He and Heloise aro buried now in the cemetor~ of Pore Laohaise,
i':,. i' j c: •
Abolnrd
w 0 R K S
Theolop:1091:
, "...."-........- ~~~. , ~: -:
TrRctatus de Unitate at Trlnlteta Divine.
eo. Dr. Remip:i1.ls Stolzle -- 1"ribour-g, 1891.
Introduct1.o,{ ad Thaologlam. (Most important theological work)
Sententiae Petri ~aiolardi. (CompendiuM of theology)
Sic et Non. (Comp1lotlon or contredlctory texts from Fathers)
Phl1oS00hlcv.l:
-=:::::cz;:::;:~._~~~..:!§:.:
DiolectleR (Treetl~e on LO~lC)
Ep1Rtolae
T,o",lc' In~l'"edientlbus. ad. Bernhnrd Geyer, Beltrnge Reeumker,
Rp..nd xxi Heft I, P .1.
\ Translation of Selection "GIoAs on Porph,yryll ~~9E, p .208.
OpAra. 2 vo1s. ed. Cosu!n.
" Ml~ne vol. 178
trans. Henry Adams Bellows, St.PBul 1922, 96 pp.
Ue ReYl'lUsflt: Abelard 2 vols.
AhelArd }I. Y. 1901
~Cor"lpayre, Gp.hrlels Abelard and the orl~in and. eArly history of
Unlver81ti~s, N.Y. 18~3
Vlrl.a'ht, ThomFl.~: Abelard ~nd the Gcholastlc Philosophy 18~6
V1.ncent, 'M. V• The A~e of Hl1~ebrand J896
H.9m~raths Abelard
_'\~ler : Abelard ( Zeller, Festschrift 1884
- …
