1,720,966 research outputs found
Humanizm potrydencki i nowy model kultury katolickiej (manieryzm czy barok?)
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”Na wstępie autor odwołuje się do powszechnej opinii o przełomowym znaczeniu soboru trydenckiego dla dziejów kultury. Zauważa, że przekonanie o jego wadze powstało w epoce, i dowodzi, że ustalenia Tridentidum nie były ostateczne, choć dążono do tego. Podaje przykład sporów o łaskę, ciągnących się również po soborze zarówno wśród katolików, jak i protestantów. Duchowość potrydencka nie jest monolitem, zmieniała się i rozszczepiała.
Badacz przestrzega przed uznawaniem soboru za przyczynę powstania nowego modelu chrześcijańskiego humanizmu. Optyka taka wiąże się z czytaniem dziejów kultury jako ciągu przełomów i zaciera ewolucyjność procesów w niej zachodzących. Autor uznaje Tridentitum za skutek i legitymizację naturalnych przemian renesansowego humanizmu, przechodzącego od realizmu do spirytualizmu, od wczesnego do dojrzałego i późnego, wyrażonego w manieryzmie i baroku. Według badacza komunikatywny i sensualistyczny barok wygrał nad chłodnym i intelektualnym manieryzmem niejako wbrew zaleceniom soboru.
Początek omawianych przemian autor widzi w spirytualistycznym florenckim neoplatonizmie w XV w., reakcji na „naturalistyczny” arystotelizm wczesnego renesansu. Kontynuował ją dojrzały renesans Rafaela i późnego Michała Anioła, a potem manieryzm. Wspomagała ją też pobożność północna, która dotarła do Włoch za pośrednictwem duchowości ignacjańskiej.
Jako polski przykład przedsoborowego chrześcijańskiego humanizmu badacz omawia Rytmy o porodzeniu przenaczystym Bogarodzice Panny Maryjej Grzegorza Czaradzkiego, przeróbkę poematu Jacopa Sannazara, zdradzającą już elementy myślenia potrydenckiego i barokowej stylistyki.
Sobór trydencki zebrał, skodyfikował i uregulował tendencje dojrzałego renesansu. Choć nakładał na sztukę obostrzenia, Kościół doceniał jej ewangelizacyjny potencjał i wycofywał się przepisów, które uznano za niepraktyczne. Pragmatyzm podyktował przejście od manieryzmu do baroku, mniej elitarnego, za to bardziej efektownego. Spowodował je również spór o sztukę religijną z protestantami. Krytykowali oni przejęcie przez chrześcijan form cesarskiej sztuki antycznej (Centuriae Magdeburgenses), na co katolicy odpowiedzieli pochwałą sztuki i wizją chrześcijaństwa czerpiącego z tradycji, ale też nowatorskiego. Badacz przytacza poglądy Roberta Bellarmina, który legitymizował zdobycze humanizmu oraz cechy baroku w sztuce, m.in. hierarchizujący porządek kościoła, bogactwo wystroju i „realizm” w malarstwie. Omawia też myśl Cesare Baronia, reprezentanta tzw. odrodzenia wczesnochrześcijańskiego. Bronił on sztuki i architektury religijnej oraz kultu relikwii i świętych, odwołując się do praktyk pierwszych chrześcijan.
Jako przykład krzewienia katolickiej sztuki barokową w Rzeczypospolitej badacz wskazuje artystyczną działalność współpracownika Carla Maderny Mattea Castella, specjalnie wysłanego w tym celu z Rzymu.Marek Prejs, Post-Tridentine Humanism and a New Model of Catholic Culture (Mannerism or Baroque?)
In the beginning, the author refers to a general opinion about the crucial importance of the Council of Trent for the history of culture. He notes that the conviction of its magnitude was born in the epoch, and proves that the Trent decrees were not definitive, despite efforts. He gives an example of disputes about grace, also after the Council, both among Catholics and Protestants. Post-Tridentine spirituality was not a monolith; it was changing and splitting.
The researcher warns against recognizing the Council as the reason for the emergence of a new model of Christian humanism. Such perspective results from the reading of cultural history as a series of breakthroughs and blurs the evolution of its processes. The author considers the Council of Trent as a result and legitimization of the natural changes in Renaissance humanism, passing from realism to spiritualism, from early humanism to mature and then late humanism, expressed in Mannerism and Baroque. According to the researcher, the communicative and sensualistic Baroque prevailed of cool and intellectual Mannerism, somewhat contrary to the Council’s recommendations.
The beginning of these changes the author sees in the spiritualist Florentine Neoplatonism in the fifteenth century, a reaction to the “naturalistic” Aristotelianism of the early Renaissance. It was continued by the mature Renaissance of Rafael and the late Michelangelo, followed by Mannerism. It was also supported by northern piety, which reached Italy through the Ignatian spirituality.
As a Polish example of pre-Tridentine Christian humanism, the researcher discusses Grzegorz Czaradzki’s Rhymes on the immaculate birth by the Virgin Mary, Mother of God (Rytmy o porodzeniu przenaczystym Bogarodzice Panny Maryjej), a modified version of a poem by Jacopo Sannazaro, already revealing elements of post-Tridentine thinking and Baroque style.
The Council of Trent collected, codified and regulated the tendencies of the mature Renaissance. Although it imposed restrictions on the art, the Church appreciated its evangelistic potential and withdrew from the provisions that were considered impractical. Pragmatism dictated the transition from Mannerism to Baroque, less elite but more effective. It was also caused by a dispute over religious art with Protestants. They criticized Christians’ acquisition of forms of the Roman Empire ancient art (Centuriae Magdeburgenses), to which Catholics responded with the praise of art and the vision of Christianity based on tradition, but also innovative. The researcher cites the views of Roberto Bellarmino, who legitimized the achievements of humanism and Baroque features in art, including hierarchizing Church order, the richness of decor and “realism” in painting. He also discusses the thought of Cesare Baronio, a representative of the so-called early Christian revival. He defended religious art and architecture as well as the worship of relics and saints, referring to the practices of the first Christians.
As an example of the propagation of Catholic Baroque art in the Polish-Lithuanian Commonwealth, the researcher indicates the artistic activity of Carlo Maderna’s collaborator Matteo Castello, specially sent from Rome for this purpose.Ewa Kuczyńsk
Praktyki pamięci kulturowej na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. Działalność Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i puławskiego muzeum Izabeli Czartoryskiej
No full textPrzygotowana przeze mnie rozprawa doktorska nosi tytuł Praktyki pamięci kulturowej na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku. Działalność Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i puławskiego muzeum Izabeli Czartoryskiej. Fascynacja krajowymi starożytnościami i pamiątkami przeszłości w polskiej rzeczywistości porozbiorowej, projektowana ich rola w umacnianiu świadomości narodowej, zasięg ich oddziaływania w międzypokoleniowej komunikacji wspólnoty – wszystkie te kwestie odsyłać mogą do pytania o mechanizmy konstruowania i funkcjonowania pamięci kulturowej. Podejmuję tę problematykę badając działalność dwóch instytucji: Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i muzeum Izabeli Czartoryskiej w Puławach.This dissertation is devoted to selected (the most characteristic and significant) practices of
cultural memory at the turn of the 19th century. Warsaw Society of Friends of Science and Puławy
are two communities to be presented and compared. The main aim of the thesis is to illustrate the
ways of constructing and using the memories about the past which become a foundation of the
national identity. This thesis primarily focuses on finding how some events, rites, images, stories,
people and places may trigger memory and how the memories are transmitted from one generation
to another, uniting Polish after the Partitions. Taking into account historical reliques, the author of
the dissertation examines meanings and contents inscribed into performative acts of memory among
the members of Warsaw Society of Friends of Science and inside Izabela Czartoryska's museum in
Puławy
Humanizm w sztuce
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”We wstępie autorka przywołuje definicję humanizmu w sztuce A. Maślińskiego – to wszystko, co bezpośrednio odnosi się do antyku i człowieka. W wyjaśnieniu tym humanizm zlewa się z klasycyzmem, a jego przeciwieństwem staje się manieryzm. Mimo to historyk dopuszczał recepcję antyku w nurtach aklasycznych, gdyż punktem wyjścia badania powinno być dzieło samo w sobie, a przejawy humanizmu należy badać w konkretnych przejawach.
Humanizm w sztuce autorka przedstawia z dwóch perspektyw: teorii estetycznej i praktyki artystycznej. Jego obecność w dziełach ściśle wiąże się z tradycją antyczną, przejawiającą się zarówno w treściach formalnych, jak i ideowych. Badaczka postuluje stworzenie typologii formuł jej humanistycznej recepcji.
W części poświęconej teorii estetycznej autorka wskazuje terminy kluczowe dla poznania kulturowych przejawów humanizmu: mimesis, odniesioną do naśladowania zarówno natury, jak i starożytności, oraz paragone, klasyczny spór, która dyscyplina sztuki jest najdoskonalsza. Jako najważniejsze dla tradycji antycznej autorka wskazuje poezję, malarstwo i architekturę. Przypomina o roli refleksji nad perspektywą i koncepcją piękna, zwłaszcza platońsko-pitagorejską.
Osobno autorka omawia humanistyczny model twórcy nowożytnego, wyrosły ze starożytnej biografistyki. Jej kontynuacje: żywoty artystów to ważne źródło wiedzy o tym wzorcu artysty. Prócz nich badaczka wskazuje dokumenty osobiste, dzieła literackie malarzy, rzeźbiarzy i architektów oraz traktaty techniczne. Podaje przykłady Benvenuta Celliniego (vita actva) i neoplatonizującego Michała Anioła (vita contemplativa). Przypomina, że humanistyczna teoria sztuki dała również początek akademiom.
W części poświęconej artystycznym realizacjom humanizmu autorka uznaje za najistotniejsze dwa problemy: antropomorfizacji i dialogu z naturą. Pierwszy z nich wiąże się ze zjednoczeniem człowieka i dzieła sztuki, drugi – człowieka i natury, oczywiście widzianej i opisywanej przez pryzmat przeżyć ludzkich.
Antropomorfizację dzieła badaczka rozumie jako przeniesienie cech ludzkich na formę kształtowaną plastycznie. Rozważa problemy konstrukcji figury ludzkiej: kontrapost i zmiany proporcji, stających się nośnikiem treści (Michał Anioł, sztuka romańska, manieryzm), a także temat korzystania z postaci ludzkiej jako modułu, zwłaszcza w architekturze.
Humanistyczne widzenie natury opiera się na podziale natura naturans – natura naturata, wywodzącym się z tradycji neoplatońskiej. W tym ujęciu świat jest przeniknięty śladem twórczej mocy Boga, a filozofia i religia mają wiele wspólnego – jak w renesansowej docta religia/pia phisosopfia. Materię czyni piękną boski pierwiastek, co znalazło oddźwięk w myśli neoplatoników i dziełach Michała Anioła. Natura naturans, stworzona i wciąż tworząca, idealna natura świata świętego, znajduje wyraz w dziełach idealizujących rzeczywistość, odwołujących się do idei makro- i mikrokosmosu (np. Rafael), a także do idei malowniczości i ogrodzie angielskim, „bardziej naturalnym” niż sama przyroda. Ma wymiar symboliczny (np. portale powstałe pod wpływem szkoły z Chartres), co wykorzystywano w średniowiecznych bestiariuszach, łączących encyklopedyzm o genezie antycznej i chrześcijańskie alegorie moralne, oraz w niemieckim romantycznym malarstwie pejzażowym.
W zakończeniu autorka zauważa, że myśl humanistyczna pozwala na ściślejsze powiązanie autora z dziełem, człowiek staje się zarazem twórcą i tworzywem, sztuka niemal utożsamia się z artystą. Stwierdza też, że połączenie rozważań nad humanizmem w teorii i dziełach sztuki pozwala przejść od poszczególnych jego realizacji do modelu kultury.Aleksandra Jakóbczyk-Gola, Humanism in Art
In the introduction, the author refers to the definition of humanism in Antoni Maśliński’s art – humanism is everything that directly relates to antiquity and man. In this definition, humanism merges with Classicism, while Mannerism becomes its opposite. Even so, the historian allowed the reception of antiquity in the aclassical trends, because the starting point of the study should be a text itself, and the manifestations of humanism should be studied on specific examples.
Jakóbczyk-Gola presents humanism in art from two perspectives: aesthetic theory and artistic practice. Its presence in the works of art is related to the ancient tradition, manifested in both formal and ideological content. The researcher postulates the compilation of a typology of formulas for its humanistic reception.
In part devoted to aesthetic theory, the author indicates key terms for cultural manifestations of humanism: mimesis, related to the imitation of both nature and antiquity, and paragone, a classic debate on which domain of art is the most perfect. The author points to poetry, painting and architecture as the most important for the ancient tradition. She recalls the role of reflection on the perspective and concept of beauty, especially Platonic-Pythagorean.
In a separate part, Jakóbczyk-Gola discusses the humanistic model of a modern artist, originating from ancient biographies. Their continuations – the lives of artists – are an essential source of knowledge about this model of artist. Besides, the researcher indicates personal documents, literary works of painters, sculptors and architects, as well as technical treatises. She cites examples of Benvenuto Cellini (vita activa) and Neoplatonic Michelangelo (vita contemplativa). She reminds that the humanistic theory of art gave rise to academies.
In the part devoted to the artistic realizations of humanism, the author considers the two most important problems: anthropomorphism and dialogue with nature. The first of them is associated with the union of man and work of art, the second – of man and nature, of course, seen and described through the prism of human experiences.
The researcher understands the anthropomorphism of the artwork as the transfer of human traits to the art-shaped form. She reflects on the construction of human figure: contrapposto and changes in proportions, which became a carrier of content (Michelangelo, Romanesque art, Mannerism), as well as the topic of using the human figure as a module, especially in architecture.
The humanistic view of nature is based on the division: natura naturans – natura naturata, originating in the Neoplatonic tradition. In this approach, the world is permeated by God’s creative power, and philosophy and religion have a lot in common – as in the Renaissance docta religio/pia philosophia. It is a divine element, reflected in the thoughts of Neoplatonists and the works of Michelangelo, that make matter beautiful. Natura naturans, created and still creating, the ideal nature of the holy world, finds expressions in works idealizing reality, referring to the idea of macro- and microcosm (e.g. Raphael), as well as to the concept of picturesque and to English garden, “more natural” than nature itself. It has a symbolic dimension (e.g. portals created under the influence of the School of Chartres), which was used in medieval bestiaries, combining encyclopaedism of ancient origins and Christian moral allegories, and in German Romantic landscape painting.
In conclusion, the author notes that humanistic thought allows a closer connection of the author with the work; man becomes both a creator and a material; art almost identifies with the artist. She also states that the combination of reflections on humanism in theory and works of art makes it possible to move from its individual implementations to the cultural model.Ewa Kuczyńsk
Humanistyczny model autorstwa – poezja nowołacińska w Polsce
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”Na wstępie autorka odnotuje niedocenie literatury nowołacińskiej, współistniejącej w kulturze XVI- i XVII-wiecznej Europy obok kultur języków narodowych. To one bardziej interesują badawczy, choć idea humanitas najpełniej zrealizowała się właśnie w tekstach nowołacińskich, stanowiących świadectwo nowożytnej łacińskiej wspólnoty kulturalnej (W. Weintraub).
Za J. Domańskim badaczka określa postawę użytkowniczą autorów humanistycznych wobec tekstów starożytnych: traktowali je jako swe dziedzictwo, dzięki czemu „cudze” może stać się „nasze” nawet w krajach Północy, pierwotnie niezwiązanych z tradycją grecko-rzymską.
Choć w średniowieczu dobrze znano literaturę antyczną, skupiano się na dziełach. W renesansie natomiast doceniono rolę aktu twórczego i osobowości twórcy, znów zainteresowano się relacją poesis – poema – poeta, trzema elementami ars poetica. Wypracowano nowe strategie literackie w odwołaniach wzorów antycznych, związane ze zjawiskami imitatio antiquorum – naśladowania formy i treści starożytnego wzoru – oraz aemulatio – poszukiwania doskonałości i chęci rywalizacji z dawnymi mistrzami, co wiązało się z podkreśleniem własnej indywidualności i przetworzeniem wzoru.
Badaczka wyróżnia trzy renesansowe wcielenia poety. Artifex, mistrz rzemiosła literackiego, kształci swe umiejętności wytrwałą pracą. Poeta doctus, uczony, obserwuje i objaśnia rzeczywistość. Najbardziej interesuje autorkę vates, wieszcz natchniony przez bóstwo, świadomy swej mocy twórczej, zapewniającej nieśmiertelność, obecny w dziełach Wergiliusza, Horacego, Propercjusza, Owidiusza, Lukana.
Humaniści naśladowali postawy swych starożytnych poprzedników. Prowadzili dialog z antykiem podobnie, jak poeci rzymscy z dziedzictwem greckim. Angażowali się w życie społeczne i polityczne. Pragnęli zbliżyć się do idealnego wzoru poezji. Czynili tak również Polacy, na początku bliżsi mistrzom-rzemieślnikom (Paweł z Krosna), potem – wieszczom. Jako pierwszy ze wzorcem tym, tak istotnym w renesansowej świadomości teoretycznej, utożsamił się Klemens Janicjusz, idący śladem Owidiusza, później wspominali o nim Joachim Bielski czy Andrzej Trzecieski.
Motyw unieśmiertelniającej siły poezji, autobiografizm i osobisty ton rzymskiej poezji okresu augustowskiego odpowiadały humanistycznemu przekonaniu o wyjątkowości jednostki ludzkiej i pragnieniu przetrwania w ludzkiej pamięci. Autorka wyjątkowość Janicjusza, inaczej niż Kallimach i Dantyszek, wcielającego się w rolę wieszcza. Nie tyle przejmuje elementy antyku, ile dopasowuje do niego swe życie i twórczość, choć pozostaje przy tym sobą. Badaczka analizuje jego teksty jako przykład renesansowej emulacji. Przywołując elegie Kochanowskiego, wskazuje też cykl poetycki jako wartą przebadania strategię literacką poetów nowołacińskich.
Autorka omawia rolę wychowawczą starożytnego poety, związaną z wzorem etycznym vir bonus et sapiens. Aktualizowali go poeci nowołacińscy, gdy wypowiadali się na tematy polityczno-społeczne, jak Janicjusz i Kochanowski. W wieszczów wcielali się też twórcy uzupełniający, przekładający i kontynuujący dzieła antyczne (suplemetacja).
W konkluzji badacza zauważa, że refleksja and renesansowym motywem poety-wieszcza musi objąć kontekst literatury antycznej i społecznej roli twórcy – wyjątkowej jednostki, zdolnej ocalać od zapomnienia, komentatora życia politycznego, wychowawcy-moralisty. Wzorzec ten mimo przeobrażeń przetrwał do XVIII w. i wpłynął na kultury narodowe.
Na wstępie autorka odnotuje niedocenie literatury nowołacińskiej, współistniejącej w kulturze XVI- i XVII-wiecznej Europy obok kultur języków narodowych. To one bardziej interesują badawczy, choć idea humanitas najpełniej zrealizowała się właśnie w tekstach nowołacińskich, stanowiących świadectwo nowożytnej łacińskiej wspólnoty kulturalnej (W. Weintraub).
Za J. Domańskim badaczka określa postawę użytkowniczą autorów humanistycznych wobec tekstów starożytnych: traktowali je jako swe dziedzictwo, dzięki czemu „cudze” może stać się „nasze” nawet w krajach Północy, pierwotnie niezwiązanych z tradycją grecko-rzymską.
Choć w średniowieczu dobrze znano literaturę antyczną, skupiano się na dziełach. W renesansie natomiast doceniono rolę aktu twórczego i osobowości twórcy, znów zainteresowano się relacją poesis – poema – poeta, trzema elementami ars poetica. Wypracowano nowe strategie literackie w odwołaniach wzorów antycznych, związane ze zjawiskami imitatio antiquorum – naśladowania formy i treści starożytnego wzoru – oraz aemulatio – poszukiwania doskonałości i chęci rywalizacji z dawnymi mistrzami, co wiązało się z podkreśleniem własnej indywidualności i przetworzeniem wzoru.
Badaczka wyróżnia trzy renesansowe wcielenia poety. Artifex, mistrz rzemiosła literackiego, kształci swe umiejętności wytrwałą pracą. Poeta doctus, uczony, obserwuje i objaśnia rzeczywistość. Najbardziej interesuje autorkę vates, wieszcz natchniony przez bóstwo, świadomy swej mocy twórczej, zapewniającej nieśmiertelność, obecny w dziełach Wergiliusza, Horacego, Propercjusza, Owidiusza, Lukana.
Humaniści naśladowali postawy swych starożytnych poprzedników. Prowadzili dialog z antykiem podobnie, jak poeci rzymscy z dziedzictwem greckim. Angażowali się w życie społeczne i polityczne. Pragnęli zbliżyć się do idealnego wzoru poezji. Czynili tak również Polacy, na początku bliżsi mistrzom-rzemieślnikom (Paweł z Krosna), potem – wieszczom. Jako pierwszy ze wzorcem tym, tak istotnym w renesansowej świadomości teoretycznej, utożsamił się Klemens Janicjusz, idący śladem Owidiusza, później wspominali o nim Joachim Bielski czy Andrzej Trzecieski.
Motyw unieśmiertelniającej siły poezji, autobiografizm i osobisty ton rzymskiej poezji okresu augustowskiego odpowiadały humanistycznemu przekonaniu o wyjątkowości jednostki ludzkiej i pragnieniu przetrwania w ludzkiej pamięci. Autorka wyjątkowość Janicjusza, inaczej niż Kallimach i Dantyszek, wcielającego się w rolę wieszcza. Nie tyle przejmuje elementy antyku, ile dopasowuje do niego swe życie i twórczość, choć pozostaje przy tym sobą. Badaczka analizuje jego teksty jako przykład renesansowej emulacji. Przywołując elegie Kochanowskiego, wskazuje też cykl poetycki jako wartą przebadania strategię literacką poetów nowołacińskich.
Autorka omawia rolę wychowawczą starożytnego poety, związaną z wzorem etycznym vir bonus et sapiens. Aktualizowali go poeci nowołacińscy, gdy wypowiadali się na tematy polityczno-społeczne, jak Janicjusz i Kochanowski. W wieszczów wcielali się też twórcy uzupełniający, przekładający i kontynuujący dzieła antyczne (suplemetacja).
W konkluzji badacza zauważa, że refleksja and renesansowym motywem poety-wieszcza musi objąć kontekst literatury antycznej i społecznej roli twórcy – wyjątkowej jednostki, zdolnej ocalać od zapomnienia, komentatora życia politycznego, wychowawcy-moralisty. Wzorzec ten mimo przeobrażeń przetrwał do XVIII w. i wpłynął na kultury narodowe.Barbara Milewska-Waźbińska, A Humanistic Model of Authorship – Neo-Latin Poetry in Poland
At the beginning of her text, the author notes the underestimation of neo-Latin literature, existing in the culture of sixteenth- and seventeenth-century Europe alongside national language cultures. Researchers are more interested in them, although the idea of humanitas was most fully realised in neo-Latin texts, which are a testimony to the modern Latin cultural community (Wiktor Weintraub). Following Juliusz Domański, the researcher defines the user attitude of humanistic authors towards ancient texts: they treated them as their heritage, thanks to which “somebody’s else” could become “ours” even in the countries of the North, originally unrelated to the Greek-Roman tradition.
Ancient literature was well known in the Middle Ages in which the focus was on individual texts. In the Renaissance, on the other hand, the role of the creative act and the personality of the author were more appreciated, and the interest in the relationship poesis – poem – poet, the three elements of ars poetica – increased. New literary strategies were developed in reference to ancient models, related to the phenomena of imitatio antiquorum – imitation of the form and content of the ancient pattern – and aemulatio – the search for perfection and the desire to compete with former masters, which was associated with the emphasis on one’s individuality and processing of the model.
The researcher distinguishes three Renaissance incarnations of the poet. Artifex, master of the art of writing, develops his skills with persistent work. Poeta doctus, a scholar, observes and explains reality. The author is most interested in vates, a prophet inspired by the deity, aware of his creative powers providing immortality, present in the works of Virgil, Horace, Propertius, Ovid, and Lucan.
Humanists imitated the attitudes of their ancient predecessors. They conducted a dialogue with antique like Roman poets with the Greek heritage. They actively participated in social and political life. They wanted to get closer to the perfect model of poetry. The same also did Poles, at first closer to master-craftsmen (Paweł of Krosno), then – to the prophets. It was Klemens Janicki called Janicjusz who, following in the footsteps of Ovid, identified himself as the first with this pattern, so important in the Renaissance theoretical consciousness, later on, Joachim Bielski and Andrzej Trzecieski also mentioned Ovid.
The motif of the immortalising power of poetry, the autobiography and the personal tone of the Roman poetry of the Augustan period corresponded to the humanistic belief in the uniqueness of the human individual and the desire to survive in human memory. The author emphasises the uniqueness of Janicjusz who, unlike Filippo Buonaccorsi called Callimachus and Johannes Dantiscus, plays the role of a prophet. He not as much takes over the elements of antiquity as adjusts his life and works to the ancient tradition, although at the same time he remained himself. The researcher analyses his texts as an example of Renaissance emulation. Recalling Kochanowski’s elegies, she also points to the poetic cycle as the literary strategy of neo-Latin poets worth investigating.
Next, the author discusses the educational role of ancient poets, associated with the ethical model of vir bonus et sapiens. It was updated by neo-Latin poets speaking on political and social topics, such as Janicjusz and Kochanowski. The role of the poet was also played by additional authors who translated and continued ancient works (supplementation).
In conclusion, the researcher notes that reflection on the Renaissance motif of the poet has to include the context of ancient literature and the social role of the author – a unique individual capable of saving from oblivion, a commentator on political life, a moralist-educator. This model, despite transformations, survived until the eighteenth century and influenced national cultures.Ewa Kuczyńsk
Obraz kultury Rzeczypospolitej Obojga Narodów w angielskich relacjach podróżniczych doby baroku
No full textThis dissertation is devoted to selected (the most characteristic and significant) aspects of the new environment recorded in memoires, itineraries, travel diaries and various kinds of works created as a result of direct experience and information gathered during trips and stays in Poland by travellers from the British Isles at the end of the XVI c. and right through the XVII c. Writers included are: Fynes Moryson, William Lithgow, Peter Mundy, Robert Bargrave, Patrick Gordon, Laurence Hyde, Robert South, Bernard Connor and the anonymous author of A Relation of the State of Polonia. This list of authors and their works is not insignificant – they represent a wide variety of social and material status. Their reasons for visiting Poland and their lengths of stay were also different, these are described in the appendix of the dissertation.
The main aim of this work is not only to examine the level and reliability of knowledge about Poland in Western Europe at that time, but primarily to study the impact of a number of complex factors which affected the overview and evaluation of the environment described, such as the influences of the diarists’ cultural backgrounds, the functioning stereotypes of the period, the contemporary political and religious climate, the purpose and length of visits and other factors that affected the individual writer’s perspective.
The work begins with an introduction to the assumptions of the project, followed by a chapter devoted to the description of the character of contact between the countries of the Isles and Poland-Lithuania of the period, which helps to establish and explain the later writers’ reactions and opinions. It also describes the various ways of communication and the diffusion of news and information, as well as the degree of its accessibility to wider society and how functioning stereotypes and common opinions were created. The main, analytical, part of the dissertation is devoted to the selected and characteristic aspects of the new surroundings described by the travellers. It covers five areas: the genealogical and historical past of the Polish nation and country, culture and manners, society, political system and religion.
Foreign travellers arrived in Poland carrying with them the baggage of expectations and functioning stereotypes. Their travelling experience gave them the unique opportunity to confront these preconceived ideas with reality. Their diaries are the remarkable evidence of that process, coloured by interesting clashes of two disparate cultures and mentalities. In most cases, this process was even more significant because of the diaries’ later publication and influence on a wide circle of readers. Looking carefully at certain points of these clashes allows us to recreate the mental map of Western and Eastern Europe held in the imaginations of the peoples of the British Isles at that time .
The types of information we glean from these works and the way they are presented depends a great deal on the chosen genre. Travel diaries and memoirs usually written under the pressure of time, weariness and difficult conditions, provide only basic and imprecise information taken from often barely understood natives and the authors personal observations. In some cases hasty notes were edited and supplemented by additional information gained from various sources when the journey was over. How (and if) the works were edited reflected the purpose of the author in writing them and the anticipation of being published. This required taking into consideration the various needs and expectations of the potential readership. For this reason, some of the aforementioned works are more ambitious as far as composition, scope and specific detail are concerned. The main purpose of their authors was to advise, inform, educate and sometimes amuse their readers, while the description of their actual journey receded into the background.
In each of the mentioned fields we can observe particularly clearly the attempt to place Poland in a certain space and reality related to the knowledge and experience of the Western reader. Very often, characterised by mystery, injustice and general backwardness, the described country was a priori assigned to the eastern part of the world. Sometimes only short, selected passages, quite often at odds with the rest of the same work, reveal relatively more objective and analytical thinking. Thanks to these rare glimpses of good intentions to avoid the desire to pigeonhole and judge this new reality by western standards and perspectives, a slight shift in attitude towards Poland-Lithuania started to make a tentative appearance in western Europe, and voices appealing to reject unjust prejudices and stereotypes became stronger.Idea niniejszej pracy skupia się na przedstawieniu wybranych (charakterystycznych i najbardziej znaczących) aspektów nowo poznanej rzeczywistości, utrwalonych na kartach pamiętników, diariuszy podróży i różnego rodzaju kompendiów wiedzy sporządzonych przez przybyszów z Wysp Brytyjskich przebywających w Rzeczypospolitej u schyłku XVI i na przestrzeni XVII w. Nadrzędnym kryterium doboru tekstów poddanych analizie był warunek rzeczywistego pobytu autorów w opisywanym kraju, owocującego utrwaleniem bezpośrednich doświadczeń i informacji zgromadzonych w tym czasie.
Głównym zamierzeniem dysertacji jest nie tylko rozpoznanie stopnia i rzetelności wiedzy na temat Rzeczypospolitej w Europie Zachodniej, lecz przede wszystkim zbadanie wpływu złożonego szeregu czynników oddziałujących na ogląd i ocenę opisywanej przez peregrynantów rzeczywistości: funkcjonujących w owym czasie stereotypów, nastrojów politycznych i religijnych, celu i długości wizyt autorów oraz ich wykształcenia, zainteresowań, mentalności, wyznawanej hierarchii wartości oraz określonego bagażu tradycji literackiej i kulturowej.
W kanonie analizowanych tekstów znalazły się prace: Jerome’a Horsey’a, Fynesa Morysona, Thomasa Roe’a, Williama Lithgowa, Petera Mundy’ego, Roberta Bargrave’a, Patricka Gordona, Laurence’a Hyde`a, Roberta Southa, Bernarda Connora i anonimowe dzieło: A Relation of the State of Polonia. Ich zestawienie i porównanie ma na celu odtworzenie możliwie najpełniejszego i najbardziej wiarygodnego przekazu docierającego w omawianym okresie do angielskich odbiorców literatury podróżniczej oraz obrazu Rzeczypospolitej w niej kreowanego. Tytułem wprowadzenia do zasadniczej części pracy, rozważania analityczne poprzedzono charakterystyką kontaktów polsko-angielskich od ich zarania do czasów współczesnych autorom omawianych dzieł peregrynackich (rozdział: Rzeczpospolita a Anglia w dobie epok dawnych). Opis związków między dwoma krajami oraz głównych pól wzajemnych relacji, takich jak handel, stosunki polityczne, naukowe, kulturalne i religijne, ma na celu osadzenie badanej literatury podróżniczej w kontekście historycznym i wyjaśnienie późniejszych reakcji i opinii piszących. W rozdziale przedstawiono również drogi komunikacji i rozprzestrzeniania wiadomości, z uwzględnieniem ich stopnia dostępności dla szerszych kręgów społeczeństwa oraz sposoby kształtowania i funkcjonowania obiegowych opinii i stereotypów.
Materiał źródłowy oraz sylwetki autorów analizowanych prac przedstawiono we Wprowadzeniu do części analitycznej. Rozdział ten porusza również kwestie dużego zróżnicowania i specyfiki gatunku travel writing oraz wymogów angielskiego rynku wydawniczego jak też panującej tam cenzury w poważnym stopniu ograniczającej wolność formułowania opinii. Opisuje także zależności zachodzące między założeniami pisarskimi autorów, przeznaczeniem ich relacji i obraną formą przekazu.
Zasadnicza część pracy opiera się na omówieniu sześciu pól tematycznych, obejmujących najbardziej znaczące i najczęściej podejmowane przez autorów relacji zagadnienia dotyczące historii Rzeczypospolitej i zamieszkującego ją narodu, jego kultury i obyczajowości, ustroju politycznego państwa oraz panujących w nim stosunków społecznych i religijnych. Analiza omawianych relacji peregrynackich jednoznacznie przekonuje, że ich ostateczny kształt i wydźwięk jest wypadkową wielu różnorodnych czynników. Do najistotniejszych należą niewątpliwie cel i długość odbywanych wizyt, panujące we własnym kraju nastroje polityczne i religijne oraz osobowość, wykształcenie, zainteresowania i mentalność piszących, jak też hierarchia wyznawanych przez nich wartości. Wydaje się jednak, że za czynnik dominujący i porządkujący można uznać przyjęte założenia pisarskie autorów. One to bowiem w głównej mierze determinowały dobór prezentowanego materiału oraz sposób jego ujęcia. Twórcy relacji czerpali swe wzory i inspiracje z bogatej tradycji literatury podróżniczej, oferującej szeroki wachlarz form adekwatnych do konkretnych celów i zamierzeń pisarskich oraz odpowiednią gamę środków werbalizacji doznań wizualnych. Forma i treść sporządzanych zapisków była również dostosowana do konkretnych potrzeb i oczekiwań ich potencjalnych odbiorców. Stąd też inny kształt oficjalnych raportów sporządzonych na użytek kancelarii królewskich, prywatnych diariuszy czy dzieł skierowanych do szerokiego kręgu czytelników. Należy tu również uwzględnić ogromną popularność podróżopisarstwa na Wyspach Brytyjskich a także specyfikę tamtejszego rynku wydawniczego, owocującą nie tylko wyraźnym wpisaniem czytelnika w tekst - zarówno na poziomie językowym jak i doboru prezentowanych treści - lecz także bardziej świadomą i wyrazistą autokreacją bohatera-narratora oraz skłonnością do konfabulacji, wynikającymi z chęci podniesienia atrakcyjności przygotowywanych publikacji. Wielu piszących ze swymi pracami wiązało również spore nadzieje na rozwój swej kariery dworskiej czy też naukowej.
Wszystkie wymienione wyżej czynniki wywierały istotny wpływ na wizję Rzeczypospolitej prezentowaną w omawianych relacjach. Choć nie ulega wątpliwości, że jednym z ich podstawowych walorów jest zawarta w nich obietnica dokumentalności, przedstawiony tam obraz należy raczej odbierać jako autorską kreacją opisywanego kraju, powstałą przez połączenie osobistych doświadczeń i wrażeń z pobytu w Rzeczypospolitej, wyobrażeń o nim i jego mieszkańcach wyrosłych z odbytych lektur i funkcjonujących stereotypów oraz wspomnianych założeń i celów piszącego. Punktem odniesienia i oceny wynotowanych zachowań, sytuacji i procesów były normy przyjęte w rodzimym kraju podróżników. Co za tym idzie, pozytywna lub negatywna ocena komentowanych zjawisk zależała w głównej mierze od stopnia ich „kompatybilności” z przeniesionym w inne realia systemem wartości i wynikającymi z nich oczekiwaniami. Pozytywnie oceniano więc, wspólne Europie Zachodniej, ślady dziedzictwa kultury antycznej i chrześcijańskiej oraz propagowane przez nie ideały. Sądom krytycznym podlegały elementy obce, utożsamiane z wpływem i kulturą nieznanego, lecz a priori barbarzyńskiego i niebezpiecznego świata Wschodu. Lektura omawianych prac dowodzi, że przybysze z Wysp Brytyjskich zdecydowanie częściej sytuowali Rzeczpospolitą po wschodniej stronie mentalnej mapy Europy lub w najlepszym wypadku przedstawiali ją jako pogranicze cywilizowanej Europy Zachodniej i barbarzyńskiego Wschodu. Prezentacja stanu i bolączek innego kraju, oprócz manifestowania patriotycznej megalomanii, niewątpliwie prowokowała też do dyskusji i rozważania wielu kwestii na polu rodzimym, które w obcym kontekście nabierały jaskrawości i wagi, przysługiwała się też wypracowaniu odpowiedniej taktyki w stosunkach politycznych i gospodarczych z Rzeczpospolitą.
Mimo wspomnianej skłonności do ulegania schematom i wynikającej z niej zbieżności opisów, zaznaczyć jednak należy, że każda z przedstawionych relacji nosi na sobie ślad indywidualnych cech, upodobań i poglądów jej autora. Najlepszym tego przykładem są zapiski Hyde’a i Southa poświęcone opisowi tej samej misji dyplomatycznej, a jednak koncentrujące się na zupełnie innych elementach rzeczywistości i nierzadko, w zupełnie inny sposób, interpretujące te same wydarzenia i zagadnienia.
Nie ulega wątpliwości, że omawiane relacje peregrynackie przez swą skłonność do schematyzmu, powierzchownego przedstawiania zagadnień i hołdowania stereotypom w znikomym stopniu przyczyniały się do poznania Rzeczypospolitej i zmiany sposobu myślenia o tym kraju w szerszych kręgach odbiorców tego rodzaju literatury (odznaczające się przeważnie większą szczegółowością i rzetelnością sprawozdania poselskie docierały jedynie do ograniczonego kręgu odbiorców). Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że w dużo większym stopniu niż o Rzeczypospolitej mówiły o samych autorach i czytelnikach ich dzieł, będąc projekcją ich oczekiwań, lęków i uprzedzeń. Przeprowadzona analiza pozwala prześledzić i zinterpretować wspomniane zjawiska i zależności, jednocześnie wskazując na uniwersalizm procesu odbierania nowych bodźców przez wielowarstwowy filtr rodzimej kultury oraz indywidualnego sposobu percepcji, posiadanej wiedzy i dotychczasowych doświadczeń. Mimo wspomnianego schematyzmu liczba i zawartość wspomnianych prac potwierdza rosnące zainteresowanie Rzecząpospolitą za granicą. Z polskiej perspektywy warto również docenić zewnętrzne spojrzenie cudzoziemców, zwracających uwagę na zjawiska uznawane przez mieszkańców opisywanego kraju za oczywiste, a przez to niejednokrotnie umykające ich uwadze i nieodnotowane w rodzimej literaturze wspomnieniowej
Nie tylko antyk. Romantycy polscy wobec tradycji
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”Na wstępie autor definiuje pojęcia. Romantyzm to dla niego nurt i światopogląd, nie okres dominacji owego nurtu w sztuce. Antyk obejmuje zarówno starożytność grecko-rzymską, jak i dziedzictwo judeochrześcijańskie i wschodnie.
Według badacza romantycy przewartościowali geografię literacką. Przeszli od modelu metropolitalnego (z centrum na obszarze oraz peryferiach na Północy i Wschodzie) do aglomeracyjnego, policentrycznego. Patrzyli na literaturę nie czysto estetycznie, ale przez pryzmat postaci wieszcza – głosu swego ludu. Odrzucali wzorcotwórczą pozycję literatury francuskiego klasycyzmu. Dlatego Mickiewicz w prelekcjach paryskich formułuje schemat dziejów literatury: od epok wieszczów, wyrastających z prawdy życia (Grecja, średniowieczni rybałci), do epok naśladownictwa i metaliteratury (Rzym, nowożytni poeci tworzący pod patronatem dworu). Podobnie myślał Mochnacki.
Następnie autor rozważa stosunek romantyków do idei humanitas. W romantyzmie jednostka uwikłana jest w różne zależności, przede wszystkim miłość, historię i mistycyzm. Poeci tworzą postaci nieszczęśliwych kochanków (l. 20.), potem niespełnionych prometeuszy (l. 30.), a w końcu sami stają się bohaterami kultury i próbują jako mistycy zmienić rzeczywistość. Początkowo interesują się losami jednostek, później całych narodów i całej ludzkości. Badacz stwierdza, że jeśli humanitas to ideał człowieczeństwa osiągnięty przez edukację i służbę publiczną, to romantycy realizowali go. Czynili to inaczej niż klasycy, gdyż pełnię widzieli poza jednostką, kolejno w ukochanej osobie, narodzie, wreszcie w całym kosmosie i Absolucie. W paradygmacie romantycznym godność ludzka rozkwita w służbie, nie sama przez się. Funkcjonuje w napięciu między jednostką a zbiorowością. Jest dynamiczna: człowiekiem ciągle trzeba się stawać, należy się wciąż doskonalić – to łączy model romantyczny z renesansowym.Andrzej Fabianowski, Not Just Antiquity. Polish Romantics towards Tradition
At the beginning of his essay, the author defines the concepts central to his study. For him, Romanticism is a trend and a worldview, not a period of dominance of this trend in art. The antiquity means both Greek and Roman antiquity, as well as Judeo-Christian and Eastern heritage.
According to the researcher, Romantics re-evaluated literary geography. They moved from the metropolitan model (from the centre in the area and the periphery in the North and East) to the agglomerative, polycentric one. They looked at literature not from a purely aesthetical perspective, but through the prism of the poet – the voice of their people. They rejected the model-making position of the writings of French Classicism. That is why Mickiewicz, in his Paris lectures, formulated a scheme of the history of literature: from the ages of poets arising from the truth of life (Greece, medieval minstrel), to the eras of imitation and metaliterature (Rome, early modern poets creating under the patronage of the court). Mochnacki shared this thought.
Next, the author analyses the attitude of Romantics towards the idea of humanitas. In Romanticism, the individual is entangled in various relationships, primarily love, history and mysticism. Poets create the characters of unhappy lovers (the 1820s), then unfulfilled Prometheuses (the 1830s), and finally they themselves become the heroes of culture and as mystics try to change reality. Initially, they are interested in the fate of individuals, then entire nations and all humanity. The researcher states that if humanitas is the ideal of humanity achieved by education and public service, then Romantics implemented it. They did it in a different way than Classicists, because they saw the fullness outside the individual, in turn in their beloved person, nation, and finally in the entire cosmos and the Absolute. In the Romantic paradigm, human dignity thrives in service, not by itself. It functions in tensions between the individual and the community; it is dynamic: you have to become human constantly, you need to improve yourself constantly – this is what is shared by a Romantic and a Renaissance model.Ewa Kuczyńsk
Od-czytywanie. Kultura antyczna jako możliwy kod kultury Zachodu na początku XXI wieku
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”Na wstępie badacz zaznacza odmienność swego tekstu, mającego uchwycić procesy kulturowe w trakcie ich trwania, nie interpretującej rekonstrukcji przeszłości. Następnie wskazuje trzy powody marginalizacji antyku i tradycji klasycznych po 1989: uwolnienie literatury od ról politycznych, powiązanie klasycyzmu w drugiej połowie XX w. z wysokim tonem i moralnością, zerwanie ciągłości kulturowej w świecie Zachodu. Nazwy antyczne odczuwa się obecnie jako puste klisze, zrównały się znaczenia tekstów kultury wysokiej i niskie, nie ceni się przeszłości dla jej samej. Zakwestionowano sens kanonu. Rzadko czyta się teksty antyczne egzystencjalnie i reinterpretuje je, starożytność stała się niepotrzebna.
Kolejną część tekstu autor poświęcił wybranym próbom uczynienia tradycji klasycznych na nowo żywotnymi. Leo Strauss reprezentował intelektualny gnostycyzm: czytał klasyków bez prób rekonstrukcji kontekstu kulturowego, w zamian szukając sensów ukrytych z obawy przed władzą. Alan Bloom lekturą tekstów Platona na uniwersytecie chciał leczyć kryzys humanizmu, skutek liberalno-lewicowej rewolucji l. 60. Według George’a Steinera wyznacznikiem tożsamości kulturowej Europejczyka jest przyswojenie kanonu lektur, które przy każdym odczytaniu podlegają przekładowi na inny kod językowy, kulturowy, historyczny. To akt nie tylko intelektualny, lecz także egzystencjalny. Natomiast Oliver Taplin w swych badaniach tragedii greckiej kwestionował jej silny związek z rytuałem religijnym, co było próbą uczynienia jej aktualną dla współczesnego odbiorcy.
Twórcy wszystkich tych koncepcji nie próbują dotrzeć do antyku jako takiego. Konstruują jakąś jego wizję, którą uznają za przydatną dla współczesnego człowieka. Mają do starożytności stosunek sentymentalny, oparty na dystansie, nie naiwny (w rozumieniu Schillera).
W następnej części tekstu badacz przeprowadza przykładową aktualizującą interpretację tekstów klasyków. W szkole często traktuje się je jak wystawę muzealną, z góry zakłada się ich obcość. Młodym odbiorcom trudno utożsamić się z klasycznie wykładanym dylematem Antygony. Można jednak przeakcentować jego odczytanie tak, by wydobyć problemy obecnego społeczeństwa liberalnego, w którym jednostka musi mierzyć się ze zbiorowością. W takiej lekturze potrzeba wyostrzonej świadomości metody, operującej kategorią obcości kulturowej i inności. Widać to w interpretacji Bachantek Eurypidesa, które można odnieść do tematów tożsamości, inności, transgresji czy przemocy kulturowej. Natomiast Rycerzy Arystofanesa można odnieść do kwestii demokracji liberalnej początku XXI w.
Ewentualny zarzut prezentyzmu takiej lektury autor uprzedza stwierdzeniem, że rekonstrukcja antyku takim, jakim był, jest niemożliwa i bezcelowa. Klasyków nie czyta się dla nich samych, ale by odnaleźć w nich siebie. Niektórych tylko poznaje się dla celów filologicznych – badacz nazywa ich autorami pośredniczącymi, potrzebnymi, by nauczyciel zdobył warsztat i wiedzę do objaśniania autorów instruktywnych, których dzieła można zaktualizować, gdyż zawierają wątki ważne dla kultury współczesnej. Ich lista jest płynna: Plutach dawniej był instruktywny, obecnie raczej pośredniczy.
Na końcu autor formułuje kilka postulatów: należy oczyścić tradycję antyczną z aksjologicznego balastu, już niepotrzebnego, a także interpretować przeszłość przez teraźniejszość i odwrotnie, przyjąć rolę tłumacza międzykulturowego. Pomoże to budzić zainteresowanie dla kultury w nowej sytuacji humanisty, który z prawodawcy kultury stał się tylko jej opowiadaczem.Paweł Majewski, De-Ciphering. Ancient Culture as a Possible Code of Western Culture in the Early Twenty-First Century
The researcher begins by emphasising the distinctness of his text, which is to capture cultural processes during their duration, and not to interpret the reconstruction of the past. He points to three reasons for marginalising antiquity and classical traditions after 1989: (1) freeing literature from political roles, (2) linking Classicism in the second half of the twentieth century with a high tone and morality, (3) breaking cultural continuity in the Western world. The ancient names are now empty clichés; the meanings of the texts of high and low culture have become equal; the past is not appreciated for its own sake. The meaning of the canon was questioned. Ancient texts are rarely read and reinterpreted existentially; antiquity has become unnecessary.
The next part of his text the author devoted to selected attempts to revive classical traditions. Leo Strauss represented an intellectual Gnosticism: he read the classics without attempting to reconstruct the cultural context, looking instead for meanings hidden for fear of the authorities. By reading Plato’s texts at the university, Alan Bloom wanted to cure the crisis of humanism resulting from the liberal-leftist revolution of the 1960s. According to George Steiner, the determinant of the European’s cultural identity is the knowledge of a canon of readings, which at every reading are translated into different language, cultural and historical codes. It is an act not only intellectual but also existential. Oliver Taplin, on the other hand, in his studies of the Greek tragedy questioned its strong connection with a religious ritual, which was an attempt to make it relevant for the modern audience.
The authors of all these concepts are not interested in antiquity as such. They construct a vision that they consider useful for modern man. They have sentimental feelings towards antiquity, based on distance, not naive ones (in Schiller’s understanding).
In the next part of the text, the researcher presents an example of updating interpretation of the texts of the classics. At school, they are often treated as a museum exhibition, regarded as foreign in advance. Young recipients find it challenging to identify with the classically taught Antigone’s dilemma. It is possible, however, to emphasise its reading so as to bring out the problems of the present liberal society, in which the individual must face the community. Such a reading needs a sharpened awareness of the method, operating in the category of cultural alienation and otherness. This can be seen in the interpretation of Euripides’ Bacchants, which can be related to the subjects of identity, otherness, transgression or cultural violence. Aristophanes’ Knights can be associated with the issue of liberal democracy of the early twenty-first century.
An allegation of presentism of such reading the author refutes by stating that the reconstruction of antiquity as it was, is both impossible and pointless. One does not read classics for themselves but to find oneself in them. Some are studied only for philological purposes – Majewski calls them “intermediary authors”, needed for the teacher to gain the methodology and knowledge to explain the so-called “instructional authors”, whose works can be updated because they contain problems important for contemporary culture. Their list is not fixed: Plutarch used to be instructive, now it is rather mediating.
Finally, the author formulates several postulates: one should cleanse the ancient tradition of axiological ballast, which is no longer needed, and interpret the past through the present, and vice versa, assuming the role of intercultural translator. This will help to arouse interest for culture in the new situation of the humanist, who from culture’s legislator has become only its storyteller.Ewa Kuczyńsk
Old Polish Almanacs in Action. Seventeenth-Century Personal Almanacs of Bazyli Łuszczewski and Ludwik Mikołaj Grabiański
No full textCzęsto kojarzone z intelektualnym obskurantyzmem, staropolskie kalendarze astrologiczne stały się synonimem mało wartościowej literatury „groszowej”, kupowanej w kramach i w sprzedaży obwoźnej. Bez względu na odmienne wartościowanie ich społecznej roli, wśród badaczy epoki staropolskiej panuje zgoda co do tego, że na przestrzeni XVII i XVIII wieku były one istotnym fenomenem kulturowym, a dla wielu ówczesnych czytelników jedynym – poza książką religijną – kontaktem z medium druku.
Choć praca ta oferuje opracowanie dziejów kalendarzy na terenie Rzeczpospolitej w epoce nowożytnej z uwzględnieniem materialnych i socjoekonomicznych kontekstów ich produkcji i dystrybucji, skupiam się w niej przede wszystkim na śladach praktyk czytelniczych, rekonstruując ich rozmaite konteksty.
Z tego powodu, główny trzon pracy stanowią dwa studia przypadku poświęcone sześciu egzemplarzom kalendarzy znalezionych w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, a dawniej należących do Bazylego Łuszczewskiego i Ludwika Mikołaja Grabiańskiego, których udało mi się zidentyfkować na podstawie treści ich własnych notatek, umieszczonych na czystych stronach tych kalendarzy.
Rozprawa składa się z pięciu rozdziałów. Rozdział pierwszy nakreśla ramę metodologiczną, nazywaną tu „archeologią zatroskania”, gdzie drugi człon opisuje przedmiot badań, nawiązując do zaproponowanego przez Martina Heideggera pojęcia „zatroskania” (Besorgen), a pierwszy wskazuje na inspiracje teoretyczne, ulokowane zarówno w pojmowanej metaforycznie „archeologii kulturowej”, jak i we współczesnych nurtach
w obrębie archeologii, przede wszystkim „zwrocie ku rzeczom”. W rozdziale tym omawiam związki współczesnej archeologii z antropologią i historią kultury, a także wskazuję na inspiracje interdyscyplinarne. Rozdział drugi stanowi obszerne sprawozdanie ze stanu badań nad literaturą kalendarzową z uwzględnieniem kontekstu brytyjskiego, francuskiego, włoskiego i niemieckiego oraz podsumowanie dziejów tego gatunku na ziemiach polskich w latach 1474-1800. Trzeci i czwarty rozdział składają się z dwóch studiów przypadku, obejmujących kolejno cztery kalendarze na lata 1668, 1669, 1670 i 1671, niegdyś należące do Bazylego Łuszczewskiego, oraz dwa kalendarze na lata 1696 i 1701, należące do Ludwika Mikołaja Grabiańskiego. W rozdziałach tych proponuję dwa różne odczytania zapisków dokonanych przez obu mężczyzn i wyłaniających się z nich odmiennych sposobów „zatroskania”. Pierwszy z nich określam jako „oikologiczny”, łączy się on bowiem z domem, rodziną i zadomowieniem, drugi z kolei jako „dynamiczny”, ze względu na „sieciowość” zapisków Grabiańskiego i ich duże skomplikowanie w planie czasoprzestrzennym. W końcowym rozdziale przyglądam się kalendarzom z perspektywy medialnej, analizując ich specyfczną formę grafczną mającą podstać listy ujętej w tabelę, oraz omawiam powody, dla których gatunek ten stracił na popularności w drugiej połowie XIX wieku, wiążąc ten fakt z narodzinami tzw. „kultury spektaklu”.
Łącząc różne tradycje naukowe – w tym elementy mikrohistorii, antropologii druku i piśmienności, socjologicznej teorii czasu oraz badań z nurtu „zwrotu ku rzeczom” – w rozprawie przede wszystkim kładę nacisk na antropologiczne rozumienie praktyki kulturowej, jaką było korzystanie z drukowanego kalendarza oraz jej implikacje dla pracy pamięci, racjonalności i autorefleksji oraz postrzegania czasu.For many, the early modern cheap print is represented by astrological almanacs, purchased at market stalls or from pedlars for the proverbial penny. While this analysis of the cultural phenomenon of Old Polish almanacs provides a brief history of the genre and an overview of the material and economic circumstances of the book trade in early modern Poland, its main focus is upon the investigation of their readership as a cultural practice.
Tus, this dissertation conducts two case studies of six particular annotated almanacs once belonging to two men – Bazyli Łuszczewski and Ludwik Mikołaj Grabiański, identifed on the basis of their own handwritten notes and studied in a micro-historical manner.
Te thesis consists of fve chapters. Te opening chapter establishes a methodological framework of the thesis, putting forward the notion of 'archaeology of concern'. Te approach combines Martin Heidegger's notion of 'concern' (Besorgen) with historical anthropology and such theoretical trends in contemporary archaeology as 'the Turn to Tings'. Te second chapter discusses the history of almanac printing in Poland between the years 1474 and 1800. Te third and fourth chapters consist of two case studies of four almanacs for the years 1669, 1669, 1670 and 1671 belonging to Bazyli Łuszczewski and two almanacs for the years 1696 and 1701 beloning to Ludwik Mikołaj Grabiański. In the last chapter I investigate almanacs as cultural media, focusing on their diferent historical and technological modalities.
Te thesis argues for an anthropological understanding of a cultural practice of almanac reading and annotating, and its implications for self-reflection, rationality and time perception
An Interpretation of the Cycle of the Songs or Threnodies from Spring, Summer, Autumn and Winter in Relation to the Tradition of Czarnolas
No full textThe paper analyzes the cycle Songs of Threnodies from Spring, Summer, Autumn and Winter selected from the collection of Pious Songs written by Wacław Potocki. It characterizes how these works variously refer to the tradition of Czarnolas and how they are placed in the trend of landowner's poetry. The paper stresses, however, the basic difference of Potocki's poetry and his reluctance (as shown in the works under consideration) to write human existence in the rhythm of nature. According to the author, Potocki exposes in the Songs or Threnodies how the sensualist Baroque paradigm exhausts itself, its lyrical non-productivity, and ultimately the inadequacy of the language of literary tradition in view of the need to express an individual and tragic experience
Parnasyjskość w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku
No full textArtykuł ukazał się w serii „Humanizm. Idee, nurty i paradygmaty humanistyczne w kulturze polskiej”Na wstępie autorka wskazuje przyczyny małego zainteresowania badaczy polskimi przejawami parnasizmu: trudność zdefiniowania ich, „niepoetyckość” polskiej literatury tego czasu, wiązanie rodzącej się poezji Młodej Polski z innymi prądami. Przedstawia ustalenia badaczy: ponieważ w dominującym wówczas pozytywizmie królowała proza, parnasyjność można uznać za jego drugie skrzydło: poezję. Reprezentowało ją pokolenie pozytywistów, starsi poeci tworzący równolegle (Faleński i w pewnym sensie Norwid), pierwsi młodopolanie. Nie tworzyli zwartej grupy, a ich twórczość nie wpisuje się całkowicie w parnasizm.
Parnasizm odróżnia od romantyzmu nastawienie klasycystyczne, które upodabnia go z kolei do neoklasycyzmu XX w. Parnasiści jednak poszukiwali wcieleń piękna w różnych wiekach, neoklasycyści zaś koncentrowali się na kontynuowaniu dawnych wzorców.
Badacz parnasyjskości na gruncie polskim może albo zestawiać ją z literaturą francuską, albo szukać ogólniejszej paraleli przy uwzględnieniu specyfiki kultury polskiej. Autorka wskazuje trzecią drogę: refleksję nad potencjałem międzypokoleniowości polskich przejawów parnasizmu (jej zakres i rolę przebadała już monografistka nurtu A. Mazur), nie tylko w poezji i w odniesieniu nie tylko do romantyzmu i klasycyzmu, lecz także realizmu, naturalizmu, symbolizmu, impresjonizmu.
Za M. Grzędzielską badaczka przypomina tendencje parnasizmu: estetyzm, elitaryzm, intelektualizm, obiektywność, laickość, wyrafinowanie formy, opisowość, malarskość, zainteresowanie antykiem i egzotyką. Wskazuje wspólne przekonania pozytywistów i młodopolan, wyrosłe z różnych fundamentów. Za wspólny mianownik uznaje zgodę na niejednoznaczność świata, dystans do rzeczywistości, potrzebę poznawania natury oraz kultury w jej ciągłości i zainteresowanie wybitną jednostką, widzianą na tle zbiorowości. W formule parnasyjskiego humanizmu człowiek szuka swego miejsca w kosmosie i kulturze, poznaje je metodą bliską naukowej, stale się doskonali, zakłada autonomię sztuki, ceni antyk, dystansuje się od utylitaryzmu, zaangażowania, ideologii.
Autorka podaje przykładową listę nazwisk i wymienia dzieła realizujące najważniejsze tendencje parnasyjskie. Rozważa, jak twórcy odkrywają piękno w kunszcie i dyscyplinie formy wiersza oraz autotematycznym namyśle nad sztuką. Poeci – konstruktorzy budowali cykle liryków pełnych filozoficznych treści, układem wyrażających ciągłość i różnorodność kosmosu. Każda z trzech generacji (przykłady Faleńskiego, Asnyka, Langego) inspirowała się pozytywizmem, którego koryfeusze również podejmowali wątki parnasyjskie (Świętochowski, Orzeszkowa). Ważnym poetyckim motywem była podróż w przestrzeni, a zarazem w czasie, związana ze spotkaniem z dziełem sztuki i kontemplacją piękna pejzażu, a także odczuciem palimsestowości przestrzeni (np. Konopnicka). Niemen Orzeszkowej czy Tatry Tetmajera stają się mitycznymi zapisami przeszłości. Motyw drogi łączył się też z flaneuryzmem (Gomulicki).Ewa Ihnatowicz, Parnassianism in the Polish Literature of the Second Half of the Nineteenth Century
At the beginning of her study, the author indicates the reasons for the small interest of researchers in Polish manifestations of Parnassianism: the difficulty of defining them, the "non-poesy" of Polish literature of that time, and the associations of the emerging poetry of Young Poland with other currents. She presents the findings of the researchers of the subject: because it was prose that reigned in Positivism dominating at that time, Parnassianism can be considered its second wing – poetry. It was represented by the generation of Positivists, older poets writing at the same time (Faleński and in a sense Norwid), the first Young Poland authors. They did not form a compact group, and their works do not completely fit into Parnassianism.
Parnassianism distinguishes Classicism from Romanticism, which in turn makes it similar to neo-Classicalism of the twentieth century. Parnassianists, however, sought incarnations of beauty in different ages, while neo-Classicalists focused on continuing the old patterns.
A researcher of Parnassianism in Poland can either compare it with French literature or look for a more general parallel, taking into account the specificity of Polish culture. The author points out the third way: reflection on the intergenerational potential of Polish manifestations of Parnassianism (its scope and role has already been studied by the researcher of the current, Aaneta Mazur), not only in poetry, and in relation not only to Romanticism and Classicism, but also to realism, naturalism, symbolism and impressionism.
After Maria Grzędzielska, Ewa Ihnatowicz recalls the main tendencies of Parnassianism: aesthetism, elitism, intellectualism, objectivity, secularity, sophistication of form, descriptiveness, and painterly quality, interest in antiquity and exoticism. She points to the common beliefs of positivists and Young Poland authors that emerged from different foundations. The common denominator according to her is that it accepts the ambiguity of the world, has distance to reality, the need to learn about nature and culture in its continuity and interest in an outstanding individual, seen against the background of the community. In the formula of Parnassian humanism, a man searches for his place in space and culture, gets to know them by a scientific method, constantly develops himself, assumes the autonomy of art, values of antiquity, distances himself from utilitarianism, involvement and ideology.
Ihnatowicz gives an exemplary list of names and titles of works that implement the most important Parnassian tendencies. She presents how artists discover beauty in the artistry and discipline of the poem's form, as well as autothematic reflection on art. Poets – constructors – built cycles of lyrics full of philosophical content, a system expressing the continuity and diversity of the cosmos. Each of the three generations (Faleński, Asnyk, Lange) was inspired by Positivism, whose coryphaeui also took up the Parnassian themes (Świętochowski, Orzeszkowa). An important poetic motif was a journey in space and in time, associated with a meeting with a work of art and contemplation of the beauty of the landscape, as well as a sense of palimsestism of space (e.g. Konopnicka). The Niemen by Orzeszkowa or The Tatras by Tetmajer become mythical records of the past. The road motif was also associated with flaneurism (Gomulicki).Ewa Kuczyńsk
- …
